Engin ákvæði um útgöngu úr myntbandalaginu
Upptaka evru er eitt af skilyrðum aðildar að Evrópusambandinu. Í sáttmálum sambandsins eru ítarleg ákvæði um hvernig aðildarríki skuli undirbúa inngöngu í myntbandalagið. Þau þurfa að uppfylla vel útfærð skilyrði.
En það er hvergi gert ráð fyrir þeim möguleika að ríki geti hætt með evru. Skilmálarnir innihalda engin ákvæði um hvernig ríki geti gengið út úr myntbandalaginu á öruggan hátt.
Það eru vissulega ákvæði í sáttmálunum um að ríki geti gengið úr ESB, en þau fjalla ekki um evruna. Þar stendur efnislega að úrsögn úr ESB taki gildi tveimur árum eftir að tilkynning um úrsögn berst og semja skuli við útgönguríkið á þeim tíma. Ekki stendur neitt um evru, eða að gætt skuli jafnræðis í þeim samningum.
Ójafn leikur
Ríki sem ákveður að ganga úr ESB er í miklu veikari samningsstöðu en ESB. Án samnings hefur útgönguríkið ekki aðgang að innri markaðinum, sem er í flestum tilfellum mjög mikilvægur fyrir ríkið. ESB missir vissulega hluta af sínum markaði, en aðeins lítið brot. Án ákvæða um að ESB skuli gæta jafnræðis getur útganga verið háskaleg
Brexit – víti til varnaðar
Þegar Breska þjóðin kaus að hætta í ESB, brást ESB illa við og krafðist hátt í 40 milljarða punda greiðslu áður en samningar hefðust. Þetta kom Bretum á óvart því þeir höfðu frá fyrstu tíð greitt meira til sambandsins en þeir fengu til baka.
Aðalsamningamaður ESB, Michel Barnier, lét þau orð falla að hann vildi kenna Bretum lexíu um hvað það þýddi að yfirgefa innri markaðinn. Guy Verhofstad, sem fór með Brexit málefni fyrir Evrópuþingið sagði í ræðu að það mætti ekki gerast að ríki sem gengi út fengi betri kjör en ríki sem væru í ESB því það gæti þýtt endalok ESB. Donald Tusk (sá sem nýverið gaf forsætisráðherra Íslands Prins Póló), þáverandi forseti leiðtogaráðs ESB, sagði í ræðu að þeir sem hefðu barist fyrir útgöngu Bretland ættu heima á „sérstökum stað í helvíti“.
Það er því augljóslega ekki eitt af markmiðum ESB að gera aðildarríkjunum auðvelt að endurheimta fullveldi sitt. Bretland, sem er eitt af öflugustu ríkjum heims og með sjálfstæðan gjaldmiðil, tókst að ganga út en með herkjum.
Er útganga úr evru möguleg?
Bretar höfðu pundið, en evruríki sem hyggst ganga úr ESB stendur frammi fyrir óleystu vandamáli.
Við upptöku nýs gjaldmiðils þarf að breyta öllum evru-innstæðum í nýja gjaldmiðilinn á tilteknu gengi. Flestir sem ættu innstæður í bönkum útgönguríkisins myndu vilja forðast að þeim verði skipt í gjaldmiðil sem líklegur er til að veikjast. Þeir myndu þá vilja taka út evrur sínar eða millifæra þær á reikninga í öðrum löndum.
Um leið og evruland tilkynnir úrsögn úr ESB má búast við að bankar verði fyrir áhlaupi. Því þyrfti að leyna slíkum áformum vandlega og gjaldeyrishöft gætu verið nauðsynleg meðan breytingin gengi yfir. Setja þyrfti lög um að allir innlendir samningar færðust úr evrum yfir í nýja gjaldmiðilinn á tilteknu gengi og svo framvegis.
Meðal hagfræðinga sem hafa fjallað um útgönguvandann er bandaríski prófessorinn Barry Eichergreen sem hefur sagt: „upptaka evru er í raun ekki afturkræf“ og „útganga myndi þurfa langan undirbúning og væntingar um gengisfellingu myndu valda fjármálakreppu allra tíma“.
Geta evruríki endurheimt fullveldi sitt?
Því er haldið fram að Evrópusambandið sé samstarf fullvalda ríkja. Þótt þau hafi framselt hluta af löggjafarvaldi sínu, framkvæmdavaldi og dómsvaldi til miðlægra stofnana ESB séu þau samt fullvalda. Þeim sé frjálst að ganga úr ESB eins og Brexit sýndi. En á það við um evruríkin?
Ef Ísland gengi í Evrópusambandið og tæki upp evru, yrði útganga nær ómöguleg. Fullveldið yrði þá ekki endurheimt nema með mikilli samstöðu Íslendinga sem væru tilbúnir til að ganga í gegnum erfiðleika. Ólíklegt er að slík samstaða næðist nema vistin í ESB væri orðin óþolandi.
Ef til vill á þessi ómöguleiki á útgöngu þátt í því að nokkur aðildarríki ESB hafa hikað við að taka upp evru, þar á meðal Danmörk, Svíþjóð, Pólland, Tékkland, Ungverjaland og Rúmenía. Þessi ríki eiga ennþá raunhæfa möguleika á útgöngu, þótt hún sé ekki auðveld.
Niðurstaðan
Gangi Ísland í ESB og taki upp evru, þá er engin örugg leið út aftur.
Neitunarvald þjóða sem var reglan í upphafi evrópusamvinnunnar og helsta vörn smáþjóða gegn óhagstæðri löggjöf, heyrir nú orðið til undantekninga. Auk þess er það yfirlýst stefna ESB að fella neitunarvald þjóða niður á þeim sviðum sem eftir standa. Krafan um að ESB verði að sambandsríki verður stöðugt háværari.
Ísland ætti ekki annan kost en að samþykkja ákvarðanir ESB og fljóta með straumnum þangað sem hann liggur hverju sinni. Útganga væri einfaldlega of erfið til að vera raunhæfur valkostur.