Í þessari stuttu ræðu langar mig til að vekja athygli á ólíkum hagsmunum bankakerfisins og fólksins í landinu og mikilvægi þess að í því efni verði komið á betra jafnvægi en nú er. Ég tel að stjórnmálamenn allra flokka ættu að geta sameinast um þetta markmið.

En áður en ég vík að bankakerfinu, vil ég nota tækifærið til að fagna þeim mikla árangri sem ríkisstjórn Framsóknar og Sjálfstæðisflokks hefur náð á fyrsta ári kjörtímabilsins. Ekki síst með vel útfærðum aðgerðum í þágu skuldsettra heimila, en skuldir þeirra hafa tvöfaldast á tuttugu árum og íslensk heimili með þeim skuldsettustu í heimi.

Ég er því vægast sagt undrandi á því hvað stjórnarandstaðan hefur barist hatrammlega gegn því að komið sé til móts við heimilin með aðgerðum sem lækka skuldir og hvetja til sparnaðar. Þessi úrræði geta nýst 100 þúsund heimilum. Skuldir þeirra geta lækkað um 150 milljarða á næstu þrem árum án verulegra aukaverkana fyrir hagkerfið eða ríkissjóð. Úrræðin draga úr því misrétti sem skapaðist eftir hrun, en áður höfðu 13 þúsund heimili fengið 46 milljarða niðurfærslu með 110% leiðinni og gengislánadómar hafa skilað 108 milljörðum til 9 þúsund heimila.

Nú líður að því að heimilin geti sótt um þátttöku í leiðréttingu og skattfrjálsri nýtingu séreignasparnaðar og því ber að fagna. Ég vil nota þetta tækifæri til að þakka öllum þeim sem hafa lagt af mörkum til að gera þessi mikilvægu úrræði að veruleika.

En víkjum nú að bankakerfinu og peningamálum

Á meðan atvinnurekendur og launafólk karpa um kaup og kjör, rennur allt of stór hluti af verðmætasköpun atvinnulífsins til bankanna. Á síðasta ári var hagnaður stóru bankanna þriggja samtals 66 milljarðar. Til að setja þessa tölu í samhengi, er hagnaður bankanna ríflega 600 þúsund kr á hvert heimili í landinu.

Bankar, hafa vissulega mikilvægu hlutverki að gegna – að miðla fé frá sparifjáreigendum til lántakenda –  en því miður geta bankar einnig búið til peninga úr engu og þar er vandinn. Aðferð banka við peningamyndun var nákvæmlega lýst í nýlegri skýrslu Englandsbanka. Í framhaldi af því birti Financial Times grein þar sem færð eru rök fyrir því að bönkum verði bannað að búa til peninga. Umræðan um peningavaldið, sem lengi hefur verið á jaðrinum er nú loks komin í sviðsljósið.

Peningar sem bankar búa til eru í formi innstæðna sem við landsmenn notum í staðinn fyrir seðla í viðskiptum. Jafnvel ríkissjóður tekur við bankapeningum til greiðslu á sköttum.

Peningafölsun er alvarlegur glæpur. Ástæðan er sú að þegar falsaðir peningar fara í umferð þá minnkar kaupmáttur þeirra peninga sem fyrir eru. Sá hagnast sem fær að búa til peninga og skipta þeim fyrir raunveruleg verðmæti, allir aðrir tapa. Hvers vegna leyfum við einkabönkum að búa til peninga úr engu og það með ríkisábyrgð?

Í mörgum ríkjum hafa orðið bankahrun vegna misnotkunar banka á peningavaldinu. Hér fimmfölduðu bankarnir peningamagn í umferð á fimm árum. Það endaði með ósköpum. Gjaldmiðillinn hrundi og við sitjum uppi með fjármagnshöft.

Enn hafa bankar heimild til að búa til peninga úr engu. Það hlýtur að vera eitt  brýnasta verkefni þingsins að mynda sér skoðun á þvi og bæta úr.

Vandamálið er reyndar ekki sér-íslenskt. En Ísland er sjálfstæð þjóð með sjálfstæða mynt og gæti því orðið eitt af fyrstu ríkjum heims til að taka upp betra fyrirkomulag í peningamálum.

Hér munu að sjálfsögðu takast á hagsmunir almennings og bankanna. Spurningin er hvort ágóði af peningamyndun á að renna í sameiginlegan ríkissjóð þjóðarinnar eða hvort ágóðinn á að enda í vösum þeirra sem eiga bankana. Hér er um að ræða tugi milljarða á ári. Hundruð þúsunda króna á hvert heimili.

Í vetur skipaði forsætisráðherra sérfræðihóp til að skoða hvernig peningamyndun hefur verið háttað hér á landi og meta árangur þess fyrirkomulags sem við höfum búið við og koma með tillögur að úrbótum. Hópurinn mun skila niðurstöðum í haust sem verða vafalaust áhugaverðar.

Virðulegi forseti,

Ég vil hvetja alla landsmenn til að kynna sér þetta hagsmunamál og velta því fyrir sér hvernig einkabankar hafa farið með peningavaldið hingað til og hvort hugsanlega sé tímabært að koma því í öruggari höfn.

Peningamál þjóðarinnar eru í hugum margra stórt vandamál, en í stórum vandamálum eru oft fólgin mikil tækifæri. Að mínu mati bendir allt til þess að hér sé einmitt tækifæri til að breyta veikleika okkar smáa gjaldmiðils í styrk og stöðugleika. Tækifæri til að draga úr þeim mikla kostnaði og áhættu sem fylgir bankakerfinu og bæta um leið lífskjör alls almennings.

Kæru landsmenn, framundan eru ótal tækifæri og fullt tilefni til að horfa björtum augum til framtíðar.

Góðar stundir og gleðilegt sumar.

Virðulegi Forseti,

Við ræðum skýrslu utanríkisráðherra um stöðu aðildarferlisins og horfur í Evrópusambandinu.

Þær upplýsingar sem fram koma í skýrslunni styðja þá skoðun mína að forsendur aðildarumsóknarinnar séu brostnar og Evrópusambandið sé alls ekki sú lausn á vandamálum Íslands sem haldið var fram.

Hvað varð um hraðferðina inn í ESB? Því var haldið fram að hægt væri að hægt væri að ljúka samningi á 9 til 18 mánuðum og vitnað í sjálfan stækkunarstjóran Olli Rehn í því efni. Ekki hefur sú forsenda staðist. Það er ekki einu sinni búið að opna erfiðu kaflana um sjávarútveg og landbúnað. Það er ekki búið að ljúka nema 11 köflum af 33 á fjórum árum.

Því var líka haldið fram að varanlegar undanþágur væru í boði. Skýrsla Hagfræðistofnunar sýnir hinsvegar fram á að það eru engar varanlegar undanþágur, aðeins tímabundnar sérlausnir. Samningar snúast því aðeins um hvernig og hversu hratt umsóknarríkið uppfyllir skilyrði og regluverk Evrópusambandsins.

Árið 2009 var íslenska þjóðin í áfalli vegna efnahagshruns. Sjálfstraust þjóðarinnar og trú hennar á framtíðinni var í sögulegu lágmarki. Við þær kringumstæður var aðild að Evrópusambandinu kynnt sem lausn á vandanum. Aðild myndi útiloka frekari kollsteypur í framtíðinni og öll áföll yrðu bærilegri í mjúkum faðmi Evrópusambandsins. Annað kom á daginn. Kreppan beit líka á aðildarríki Evrópusambandsins. Sum þeirra þurftu jafnvel að leita á náðir hins harðskeytta þríeykis sem samanstendur af Alþjóða gjaldeyrissjóðnum, Seðlabanka Evrópu og Framkvæmdastjórn ESB. Björgunaraðgerðunum þríeykisins fylgjdu afar harðar skilmálar, miklu harðari en Ísland mátti þola. Í Grikklandi var skorið inn að beini í ríkisrekstri. Skortur varð á lyfjum í landinu. Hjartaáföllum hefur fjölgað um 50% hjá grískum konum frá hruni og 65% ungra kvenna er án atvinnu.  Á Írlandi var skattgreiðendum gert að axla skuldir fallina fjármálafyrirtækja. Þeir fengu ekkert val um það. Á Kýpur krafðist þríeykið veða í lífeyrissjóðum landsmanna og í gaslindum landsins. Þannig mætti lengi telja. Það er allavega ljóst núna að þegar á móti blæs, þá er Evrópusambandið ekki það skjól sem menn gerðu sér vonir um.

Því var haldið á lofti að gjaldmiðill Íslands væri ónýtur og myntbandalag Evrunnar lausnin. En hið gagnstæða hefur komið í ljós. Efnahagskreppan afhjúpaði djúpstæð vandamál í myntbandalaginu, vandamál sem ekki hafa verið leyst. Aðildarríki evrunnar eru með ólíkan efnahag, ósveigjanlegan vinnumarkað, hreyfanleiki vinnuafls er miklu minni en t.d. í Bandaríkjunum og það er ekki eining um að flytja fjármagn frá betur stöddum svæðum til bágstaddra svæða. Evran veldur aðildarríkjum myntbandalagsins því skaða, hún eykur atvinnuleysi og kyndir undir pólitískri spennu. Sumir telja að eina lausnin sé að breyta evrusvæðinu í eitt ríki. Pólverjar, Svíar, Bretar og Danir halda dauðahaldi í sína gjaldmiðla og sýna ekki áhuga á að ganga í myntbandalagið.

Í stöðuskýrslu um Ísland sem unnin var fyrir Evrópuþingið í nóvember sl. er skjótur efnahagsbati Íslands þakkaður því að gengi krónunnar gat lækkað, miklum viðskiptaafgangi og fjarlægð Íslands frá evrusvæðinu. Sú forsenda aðildarumsóknarinnar að evran sé lausnin og krónan vandamálið stenst því ekki skoðun.

En hvað með lægri vexti? Skýrsla Hagfræðistofnunar sýnir að vaxtastig er mjög mismunandi í löndum myntbandalagsins og hleypur munurinn á mörgum prósentustigum. Á Kýpur þar sem vextir eru einna hæstir, er árleg hlutfallstala kostnaðar nú rúmlega 7% á 15 ára íbúðaláni, samkvæmt Bank of Cyprus – Verðbólga á Kýpur í janúar var neikvæð um 2,8% Það þýðir að raunvextir íbúðalána í janúar voru 10%. Það eru verulega hærri vextir en hér á landi. Þótt Kýpur sé aðili að myntbandalagi Evrunnar tekur vaxtastigið mið af efnahag landsins. Aðild að myntbandalaginu er því ekki  trygging fyrir lægri vöxtum.

Þegar umsóknin var lögð fram var rætt um hve áhrif smáríkja væru mikil í Evrópusambandinu – gott ef fullveldið átti ekki að styrkjast við aðild. Ísland þyrfti allavega ekki að óttast áhrifaleysi vegna smæðar sinnar. Við myndum fá sæti við borðið og á okkur yrði hlustað. Gildistaka Lissabon sáttmálans hefur hins vegar dregið mjög úr áhrifum smáríkja. Þannig missti Malta 90% af atkvæðamagni sínu í ráðherraráðinu á sama tíma og áhrif Þýskalands tvöfölduðust. Neitunarvald var afnumið á 68 sviðum sem dregur mjög úr möguleikum smáríkja til að beita sér. Þrátt fyrir þessa miklu áhrifaskerðingu var Lissabon sáttmálinn aldrei borinn undir þjóðaratkvæði á Möltu. Aðeins Írar fengu að kjósa um Lissabon sáttmálann en þeir kusu rangt og voru þá látnir kjósa aftur.

Efnahagskreppan í Evrópusambandinu hefur kostað ófáa neyðarfundi. Þá voru það leiðtogar stóru ríkjana, einkum Þýskalands, sem tóku ákvarðanirnar en smáríkin fengu að samþykkja ráðahaginn eftirá.

Ísland yrði lang-áhrifaminnsta aðildarríkið í Evrópusambandinu með 0.06% atkvæðamagns. Meðal aðildarríkið er 60 sinnum fjölmennara en Ísland. Erfitt að sjá fyrir sér að afstaða Íslands myndi skipta úrslitum í nokkru máli.

Og hvert stefnir Evrópusambandið? Um það er erfitt að spá. Ýmsir leiðtogar sambandsins, þar á meðal Jose Manuel Barroso, Vivian Reading og jafnvel Angela Merkel, hafa þó lýst þeirri skoðun að Evrópusambandið eigi að þróast í Bandaríki Evrópu. Viðhorfskannanir benda til þess að almenningur í ýmsum aðildarríkjum sé á sama máli.

Almenningur í Bretlandi er hins vegar á því að Bretland eigi að segja sig úr Evrópusambandinu og hefur verið þeirrar skoðunar í nokkur ár.

Hér á landi skortir einmitt vilja til aðildar. Vilji til aðildar hlýtur að vera mikilvægasta forsenda aðildarferlisins. En aðildarvilji er hvorki fyrir hendi á þingi, hjá ríkisstjórn né þjóðinni. Undanfarin fjögur ár hafa allar viðhorfskannannir sýnt afgerandi andstöðu við aðild. Flokkar sem höfðu lýst andstöðu við aðild unnu stórsigur í síðustu alþingiskosningum.

Í Noregi hafa stjórnvöld tvívegis brennt sig á því að hefja aðildarviðræður án þess að nægur vilji sé til aðildar. Þótt stjórnarflokkar í Noregi séu hallir undir aðild að Evrópusambandinu þá hefja þeir ekki aðildarferli á meðan þjóðin er andvíg aðild. Það er skynsamleg afstaða sem við gætum lært af.

Virðulegi forseti,

Eins og ég hef nú rakið, þá eru meginforsendur umsóknar Íslands að Evrópusambandinu brostnar, auk þess sem framtíðarþróun Evrópusambandsins er óviss.

Eins og málin standa, teldi ég afar óskynsamlegt að halda aðildarferlinu áfram.

Þess í stað ættu stjórnvöld að beina kröftum sínum óskiptum að því að efla hagsæld og velferð fólksins í landinu. Tækifærin til þess eru nánast óþrjótandi. Það felast líka tækifæri í því að efla samstarf og viðskipti Íslands við aðrar þjóðir, þar með taldar þjóðir Evrópusambandsins.