7. apríl 2026

Umsögn um tillögu utanríkisráðherra til þingsályktunar um þjóðaratkvæðagreiðslu um framhald viðræðna um aðild Íslands að Evrópusambandinu. Mál 516 á 157. löggjafarþingi.

Undirritaður mælir gegn tillögunni. Byggir sú afstaða einkum á því að tímasetning fyrir­­­­­­hugaðrar þjóðaratkvæðagreiðslu veitir Alþingi, umsagnaraðilum og kjósendum óeðlilega skamman tíma til að fjalla um svo flókið og umdeilt mál, auk þess sem megnið af umræðutímanum fellur á sumarmánuðina. Þá er orðalag spurningarinnar talið villandi þar sem ekki er raunhæft að „halda áfram“ viðræðum, heldur myndi þurfa að hefja aðildarferli að verulegu leyti frá grunni. Einnig er bent á að aðstæður hafi tekið miklum breytingum frá því viðræður stóðu síðast, að núverandi ríkisstjórn sé ekki bundin þeim fyrirvörum sem Alþingi setti árið 2009 og að lítið pólitískt umboð sé til að hefja aðildarviðræður. Með hliðsjón af skorti á meirihlutastuðningi, óvissu um mögulegar undanþágur frá regluverki ESB og þeim áhrifum sem aðild gæti haft á fullveldi og hagsmuni Íslands, er talið óraunhæft og óheppilegt að setja slíkt ferli af stað. Niðurstaðan er sú að fresta beri málinu eða fella það, þannig að tryggt sé að bæði Alþingi og kjósendur fái nægt ráðrúm og skýrar forsendur áður en tekin er ákvörðun um jafn umfangsmikið álitaefni.

1. Of knappur tími fyrir lýðræðislega umræðu

Tillagan leggur til að þjóðaratkvæðagreiðslan fari fram þann 29. ágúst 2026. 

Í 26. gr. kosningalaga nr. 112/2021 segir að þjóðaratkvæðagreiðsla skuli fara fram í fyrsta lagi þremur mánuðum og í síðasta lagi einu ári eftir að þingsályktunartillaga hefur verið samþykkt á Alþingi. Markmið ákvæðisins er að tryggja kjósendum ráðrúm til að kynna sér málefnið áður en þeir taka ákvörðun og leyfa lýðræðislegri umræðu að þroskast í samfélaginu.

Dagsetningin í tillögunni skammtar bæði þingi og kjósendum of skamman tíma.

Þar sem efni tillögunnar varðar stórt og flókið álitamál er nauðsynlegt að Alþingi fái rýmri  tíma til að fjalla um hana. Hafa þarf í huga að vegna sveitarstjórnarkosninga falla þingstörf niður þann 11. maí í eina viku. Það verður að teljast ólíklegt að þinginu takist að ljúka umfjöllun um tillöguna fyrir lok maí en þá eru þrír mánuðir til loka ágúst. 

Þrír mánuðir eru nálægt því að teljast ólöglega skammur tími samkvæmt 26. gr. kosningalaga. Í greinargerð utanríkisráðherra með tillögunni er ekki að finna rök fyrir því að skerða umþóttunartíma kjósenda með þessum hætti. Skýringar á flýtinum er ekki heldur að finna í sáttmála ríkisstjórnarinnar, því þar er aðeins stefnt að þjóðaratkvæðagreiðslu fyrir árslok 2027.

Bagalegt er að fresturinn fellur á sumarmánuðina, þar sem kjósendur, stofnanir og hreyfingar sem þurfa að útbúa gögn til að kynna rökin með og móti, vildu eflaust frekar nýta sumarið til að sinna fjölskyldunni, ferðalögum og útivist fremur en kynna sér þetta mál frá öllum hliðum. Utanríkisráðherra er ekki að taka tillit til landsmanna með því að leggja sumarið undir málið.

Til að dagsetningin 29. ágúst 2026 gangi upp hefði ráðherra þurft að leggja tillöguna miklu fyrr fram. Tillöguna er ekki að finna á upprunalegri né uppfærðri  þingmálaskrá ríkisstjórnar- innar fyrir vorið, en samkvæmt þingskaparlögum er þingmálaskrá ætlað að gefa þingmönnum og nefndum svigrúm til að undirbúa sig undir komandi mál. Þar sem málefnið er ekki augljólega brýnt og engin skýr ástæða komið fram um að kosið verði 29. ágúst, hlýtur þingið að taka sér þann tíma sem það þarf til að fjalla um málið þó það þýði frestun atkvæða- greiðslunnar. 

Almenna reglan er að umsagnarfrestur um þingmál sé ekki minni en tvær vikur. Þetta er talinn vera lágmarkstími til að samtök, stofnanir og einstaklingar geti rýnt málið og skilað vandaðri umsögn. Í viðamiklum og umdeildum málum er fresturinn oft lengdur í 3-4 vikur eða meira. Utanríkismálanefnd veitti í þessu tilfelli umsagnarfrest sem er tvær vikur og fjórir dagar. Þar af eru fjórir lögboðnir frídagar: Skírdagur, föstudagurinn langi, páskadagur og annar í páskum. Fresturinn er því í allra stysta lagi og tekur ekki tillit til umfangs málsins. 

Að lokum má nefna að Alþingi kemur ekki saman eftir sumarið fyrr en í byrjun september. Þá yrði þjóðaratkvæðagreiðslan afstaðin, sem væri óheppilegt, því umræður á vettvangi Alþingis gætu verið mjög upplýsandi fyrir kjósendur um rökin bæði með og móti viðræðum við ESB.

Í greinargerð með tillögunni eru engin rök færð fyrir því að hraða beri málinu gegnum þinglega meðferð með sem stystum tímafresti til umræðna. Ráðherrann lét hjá líða að setja málið á þingmálaskrá, hann kom of seint fram með málið til að þingið gæti gefið því nægilega umfjöllun. Undirritaður hvetur nefndina til að taka sér þann tíma sem hún þarf til að fjalla um málið af ekki minni metnaði en gert var árið 2009. 

Dagsetningin 29. ágúst gefur kjósendum stysta mögulega frest sem lög leyfa, aðeins þrjá mánuði, sem allir falla á sumartímann, til að kynna sér málið vandlega og taka upplýsta ákvörðun. 

Það hlýtur að vera lágmarkskrafa að utanríkismálanefnd breyti dagsetningunni þannig að nefndin sjálf og þingið fái þann tíma sem þarf til að fjalla um málið og tryggja að almennir kjósendur fái meira ráðrúm en lögboðinn lágmarksfrestinn til að setja sig inn í málið.

2. Spurningin er villandi

Í tillögu utanríkisráðherra er lagt til að eftirfarandi spurning verði lögð fyrir kjósendur:

    „Á að halda áfram viðræðum um aðild Íslands að Evrópusambandinu?

    ❏     Já, halda áfram viðræðum um aðild Íslands að Evrópusambandinu.

    ❏     Nei, ekki halda áfram viðræðum um aðild Íslands að Evrópusambandinu.“

Þetta orðalag er villandi því það er ekki raunhæft að „halda áfram“ aðildarviðræðum sem, byggja á aðildarumsókn frá 2009, hófust í júlí 2010 og gert var hlé á í janúar 2013. Viðræðum var formlega slitið árið 2013, samninganefndir voru leystar frá störfum, auk þess sem staða Íslands sem umsóknarríkis var afturkölluð í mars 2015. Síðan þá hefur Ísland ekki verið í lista ESB yfir umsóknarríki. Sú ríkisstjórn sem nú stýrir landinu er ekki bundin af þeim fyrirvörum sem þingið setti árið 2009 um aðildarviðræðurnar. Þeim sömu viðræðum verður því ekki haldið áfram.

Þótt forseti framkvæmdastjórnar ESB hafi svarað því til að umsókn Íslands frá 2009 sé gild (e. valid) geta aðildarviðræður samt ekki hafist nema Ísland fái stöðu umsóknarríkis. Til að Ísland fái þá stöðu þarf ríkisstjórnin að óska eftir því, sem er þá ígildi aðildarumsóknar. Því væri heiðarlegast að spyrja kjósendur hvort þeir vilji að sótt verði um aðild að ESB á nýjan leik.

Verði ráðherraráð ESB sammála um að veita aðildarumsókn brautargengi, er næsta skref að fela Framkvæmdastjórn ESB að vinna skýrslu og álit. Framkvæmdastjórnin sendir þá íslenskum stjórnvöldum lista með þúsundum spurninga. Það er ólíklegt að það dugi að senda aftur 16 ára gömul svör við þeim, enda hefur margt breyst. Framkvæmdastjórnin mun þurfa að vinna nýja skýrslu. Sé niðurstaðan sú að Ísland teljist hæft til að fá stöðu umsóknarríkis tekur Leiðtogaráð ESB umsóknina til umfjöllunar. Krafist er einróma samþykkis ráðsins til að Ísland hljóti formlegu stöðu umsóknarríkis. Þá fyrst geta aðildarviðræður hafist.

Utanríkismálanefnd þarf að tryggja að spurningin sem lögð verður fyrir kjósendur gefi ekki þá mynd að vinna sem unnin var á árunum 2009 til 2013 sé enn í fullu gildi og það sé bara hægt að „halda áfram“ viðræðum eins og fátt hafi breyst.  Hið rétta er að mestur hluti vinnunnar er úreltur og það þyrfti að hefja viðræður nánast frá grunni. 

Það er lágmarkskrafa að utanríkismálanefnd taki spurninguna til skoðunar og breyti henni þannig að hún villi ekki um fyrir kjósendum.

3. Óraunhæft að „halda áfram“

Síðan viðræðum var hætt árið 2013, hefur Evrópusambandið innleitt þúsundir nýrra reglna og tekið margvíslegum breytingum. Auk þess hefur Bretland, sem er eitt mikilvægasta viðskipta- land Íslands, gengið úr Evrópusambandinu og í framhaldi gert fríverslunarsamning við Ísland.

Á þeim 13 árum síðan viðræðum lauk, hefur sambandið glímt við flóttamannavanda, heims- faraldur, stríð og orkukreppu. Skuldastaða stóru aðildarríkjanna hefur versnað til muna og mörg þeirra glíma við efnahagssamdrátt. Staða ESB hefur versnað og horfur eru frekar dökkar. Bókin um ESB – hvað er í pakkanum? fjallar nánar um stöðu Evrópusambandsins í dag og þau vandamál sem það glímir við. Allir þingmenn hafa fengið rafrænt eintak af bókinni og eru hvattir til að lesa hana til að fá betri yfirsýn yfir stöðuna. 

Ísland hefur sömuleiðis tekið breytingum, en í öllum helstu atriðum til hins betra. Í krafti fullveldis og forræðis yfir auðlindum landsins, hefur landsmönnum tekist að brjótast út úr þeim mikla efnahagsvanda sem blasti við í kjölfar hrunsins. Krónan er laus úr höftum og verið tiltölulega stöðug, hagvöxtur hefur verið mun meiri en í ESB og eignir Íslands erlendis eru orðnar hærri en erlendar skuldir. Ísland er í efsta sæti á lífskjaralista Sameinuðu þjóðanna. 

Vegna breyttra aðstæðna og breytinga á regluverki ESB er óhjákvæmilegt annað en að þeir viðræðukaflar sem opnaðir voru í fyrri aðildarviðræðum, verði opnaðir á nýjan leik. Þegar þær viðræður sigldu í strand hafði aðeins tekist að loka 11 viðræðuköflum af 35. Ekki var búið að opna erfiðustu kaflana. 

Það er mikilvægt að þjóðin verði upplýst um hve lítill árangur náðist í raun og veru í fyrri aðildarviðræðum, allavega hvað það varðar að tryggja meginhagsmuni Íslands gagnvart Evrópusambandinu. Þar miðaði lítið sem ekkert.

4. Ríkisstjórnin er ekki bundin af fyrirvörum Alþingis frá 2009

Sú aðildarumsókn sem ríkisstjórn Íslands lagði fram 16. júlí 2009 var samþykkt af Alþingi en með afar mikilvægum fyrirvörum um grundvallarhagsmuni Íslands sem voru tíundaðir í ítar- legu áliti meirihluta utanríkismálanefndar um málið á þskj. 249, 38. mál. 

Alþingi setti þáverandi ríkisstjórn skilyrði um hversu langt hún mætti ganga í viðræðum við ESB. Alþingi gerði sömuleiðis kröfu um að ríkisstjórnin hefði náið samstarf við þingið á öllum stigum málsins og lét fylgja:

 „Að mati meirihlutans verður ekki vikið frá þeim hagsmunum án undanfarandi umræðu á vettvangi Alþingis.“

Þeir ítarlegu fyrirvarar sem fylgdu málinu af hálfu Alþingis árið 2009 eru ekki bindandi fyrir núverandi ríkisstjórn.

Fái ríkisstjórnin umboð beint frá kjósendum í þjóðaratkvæðagreiðslu til þess að taka upp aðildarviðræður við ESB er Alþingi ekki í aðstöðu til að setja ríkisstjórn skilyrði um að hafa Alþingi með í ráðum á öllum stigum málsins og tryggja að ekki verði vikið frá hagsmunum án aðkomu Alþingis. 

Mögulega gæti Alþingi samið og sett vandaða fyrirvara um framkvæmd þjóðaratkvæða- greiðslunnar og það ferli sem færi af stað ef kjósendur vilja hefja aðildarviðræður. Afar ólíklegt er að þær örfáu vikur sem nú eru til stefnu muni duga til þeirrar vinnu. 

Utanríkismálanefnd verður því að hafna ályktuninni eða að öðrum kosti gefa sér þann tíma sem þarf til að setja ríkisstjórninni traustan ramma um samráð og gæslu þjóðarhagsmuna líkt og gert var árið 2009.

5. Of veikt umboð til að setja aðildarviðræður á dagskrá

Í aðdraganda kosninga ítrekaði formaður Samfylkingar, núverandi forsætisráðherra, að ESB aðild myndi ekki verða á dagskrá á kjörtímabilinu. Formaðurinn lofaði einnig því að efna- hagsmálin yrðu í forgangi og hún vildi alls ekki að átök um ESB aðild myndu kljúfa þjóðina. Kjósendur gætu treyst hennar orðum.

Flokkur fólksins er andvígur aðild að ESB og kjósendur hans voru sannarlega ekki að kalla eftir ESB vegferð í þessum kosningum.. 

Aðild að ESB er hinsvegar helsta stefnumál Viðreisnar þótt það hafi ekki verið í forgrunni í aðdraganda kosninga. Viðreisn fékk aðeins 16% atkvæða, en það getur varla talist nógu sterkt umboð til að hefja aðildarviðræður við ESB.

Með svo lítinn stuðning við málefnið er hætt við að aðildarviðræður verði í raun sóun á kröftum alls stjórnkerfisins og fjármunum skattgreiðenda.

Þjóðaratkvæðagreiðsla um að halda áfram viðræðum er auk þess blekkjandi, því það er yfirlýst markmið Viðreisnar að Ísland gangi í Evrópusambandið. Þjóðaratkvæðagreiðslan er því aðferð Viðreisnar til að draga Ísland inn í aðildarferli þótt fyrir því sé hvorki meirihluti á Alþingi né hjá þjóðinni.

Utanríkisráðherra er í lófa lagið að kanna hvaða undanþágur Ísland geti fengið frá regluverki ESB en það er aftur á móti mjög ótrúlegt sem fram kemur í greinargerð tillögunnar að Ísland þurfi að sækja um aðild að ESB og ljúka aðlögunarferli til að fá svar við því hvort og hvaða undanþágur séu mögulegar.

Utanríkismálanefnd gæti sent formlegt erindi til ESB til að kanna hvort það sé rétt að Ísland geti mögulega fengið varanlegar undanþágur frá regluverkinu og hvort það sé einnig rétt að eina leiðin til að fá svar við þeirri spurningu sé að hefja og ljúka aðildarferli að ESB.

6. Lítill stuðningur við aðildarumsókn

Það er augljóslega ekki meirihluti fyrir aðild að Evrópusambandinu á Alþingi. Við þær aðstæður er ekki ráðlegt að hefja aðildarviðræður eða bjóða kjósendum upp á slíkan valkost í þjóðaratkvæðagreiðslu. Jafnvel þótt niðurstaða þjóðaratkvæðagreiðslunnar yrði að „halda áfram“ aðildarviðræðum, væri sú niðurstaða eingöngu ráðgefandi en ekki bindandi. Í 48. grein stjórnarskrár Íslands segir: 

„Alþingismenn eru bundnir eingöngu við sannfæringu sína og eigi við neinar reglur frá kjósendum sínum.“. 

Þingmenn hafa svarið eið að stjórnarskránni og munu því að fylgja sinni sannfæringu hver sem niðurstaða ráðgefandi þjóðaratkvæðagreiðslu er. Þingmenn sem eru andvígir aðild, og kjörnir sem slíkir, munu áfram færa fram röksemdir gegn aðild og leggjast gegn því að regluverk Íslands verði aðlagað að kröfum ESB. 

Það er ber því vott um mikið óraunsæi að leggja út í aðildarviðræður við ESB þegar meiri- hluti þings er beinlínis mótfallinn aðild. Næsta víst er að slíkar aðildarviðræður muni daga uppi líkt og gerðist árið 2013. 

Tækist þrátt fyrir allt að ljúka viðræðum með aðildarsamningi, væru samt miklar líkur á að honum yrði hafnað í þjóðaratkvæðagreiðslu. Kæmist málið lengra, yrði að gera breytingar á stjórnarskrá sem væri ólíklegt að gengi eftir, enda þyrftu tvö þing að samþykkja þær. 

Innihéldi samningur veigamiklar og varanlegar undanþágur Íslands frá regluverki ESB, gæti samt farið svo að honum yrði hafnað af einhverju aðildarríkja ESB. 

Þegar málið er skoðað virðist það geta skilað engu öðru en að kljúfa þjóðina, eyða dýrmætum tíma Alþingis og kjósenda, sólunda tíma stjórnkerfisins og fjármunum skattgreiðenda – á meðan líkur á aðild Íslands að ESB verða að teljast mjög hverfandi.

7. Fáir vilja ganga í ESB eins og það er

Það heyrir til undantekninga að íslenskir aðildarsinnar vilji ganga í ESB eins og það er. Þeir segjast vilja skýrar undanþágur frá grundvallarreglum sambandsins og líta á aðildarviðræður sem einu leiðina til að komast að því „hvað sé í boði“.  

Embættismenn ESB hafa aldrei alið á slíkum væntingum. Þeir hafa ítrekað sagt að varanlegar undanþágur séu ekki í boði fyrir umsóknarríki. Ríkisstjórnin hefur ekki lagt fram haldbær gögn um að þeir séu að segja ósatt. Þess í stað vísar hún til sérlausna sem eru ekki varanlegar undanþágur frá regluverkinu og gætu fallið niður með meirihlutaákvörðun. Í greinargerð með tillögunni segir:

„Rétt er að láta á það reyna hvort ekki verði það sama upp á teningnum í tilviki aðildar- viðræðna Íslands þannig að aðildarríkin verði tilbúin að taka tillit til sértækra og mikils- verðra hagsmuna Íslands. Niðurstaða um þetta atriði mun þó aðeins fást með því að eiga eiginlegar aðildarviðræður við ESB.“

Þetta er ekki sannfærandi. Það ætti einmitt að vera hægt að fá niðurstöðu í þetta grundvallar- atriði án þess að fara í aðildarviðræður við ESB. Nefndin gæti sparað landsmönnum mikið umstang með því að senda erindi til Brussel og fá úr þessu skorið í eitt skipti fyrir öll.

Eins og fram kemur í gögnum ESB, er markmið aðildarviðræðna ekki að semja um hvernig ESB uppfylli kröfur umsóknarríkis, heldur að semja um hvenær umsóknarríkið uppfyllir allar kröfur og regluverk ESB. Engin gögn hafa komið fram um að Ísland geti samið um varan- legar undanþágur frá til dæmis fiskveiðistefnu ESB. 

Komi ekki fram staðfestingar frá ESB um að varanlegar undanþágur séu í boði, sem væri þá ný stefna af hálfu ESB, verður að teljast villandi að ala á slíkum væntingum meðal kjósenda í aðdraganda þjóðaratkvæðagreiðslunnar. Utanríkismálanefnd verður að sjá til þess að kjósend- ur verði ekki blekktir að þessu leyti.

8. Hagsmunum Íslands er betur borgið utan ESB

Þótt við viljum eiga góð samskipti við Evrópusambandið er ekki þar með sagt að óhætt sé að fela þeim forræði í okkar málum. Hagsmunir Íslands fara ekki nógu vel saman við hagsmuni ESB til þess að við getum treyst því að ákvarðanir og löggjöf þaðan verði ávallt til góðs fyrir Ísland. Ákvarðanir ESB hljóta að taka mið af aðstæðum og hagsmunum þeirra 450 milljón manna sem þar búa, en ekki þeirra 400 þúsund sem búa á Íslandi.

Ísland er umlukið hafi, langt frá aðildarríkjum ESB sem flest eru landlukt. Við höfum aðgang að norðurslóðum, miðin eru auðug af fiski, landið af hreinni orku og víðernum en í ESB er mikill skortur á öllum þessum þáttum. Þjóðartekjur á mann eru mun hærri hér en í ESB og Ísland myndi því greiða mun meira til sambandsins en það fengi til baka. 

Ísland er með fríverslunarsamninga við tugi ríkja og þar á meðal Kína, sem myndu falla niður við inngöngu í ESB. Við aðild færi Ísland inn fyrir tollmúra ESB sem eru hannaðir til að verja iðnaðinn í ESB og ýmsa hagsmuni þar og miðast ekki við okkar hagkerfi. Iðnaðarvörur og bílar myndu í mörgum tilfellum hækka í verði. Kolefnistollur ESB myndi leiða til þess að vörur sem krefjast mikillar orku í framleiðslu verða mun dýrari innan tollmúra ESB en utan. 

Aðildarsinnar og sumir fræðimenn halda því fram að ESB sé samstarf fullvalda ríkja. Gjarnan er spurt hvort Finnland sé þá ekki fullvalda ríki. Það er alls ekki augljóst því Finnland getur ekki gengið úr ESB án gríðarlegs tilkostnaðar. BREXIT sýndi að jafnvel eitt af öflugustu ríkjum heims og með sjálfstæðan gjaldmiðil, átti í fullu fangi með að komast út úr ESB. Embættismenn ESB leyndu ekki þeirri skoðun að útgangan ætti að vera Bretum dýrkeypt og öðrum ríkjum víti til varnaðar.

Guy Verhofstadt, sem fór með Brexit-málefni fyrir Evrópuþingið, sagði í ræðu í Strassborg þann 5. apríl 2017 að það mætti aldrei gerast að ríki sem gengi út fengi betri kjör en ríki sem væri áfram í ESB. Hann taldi að það gæti þýtt endalok Evrópusambandsins og því yrði að gæta þess að Brexit yrði ekki eftirsóknarvert fordæmi fyrir aðra.

Michel Barnier, sem var aðalsamningamaður ESB gagnvart Bretlandi, lét svipuð orð falla á ráðstefnu í Brussel þann 31. ágúst 2017 þegar hann sagði að hann vildi kenna Bretum lexíu um hvað það þýddi að yfirgefa innri markaðinn. Þótt hann hafi síðar reynt að draga úr vigt þessara ummæla, virtust þau lýsa hugarfari sem ríkti hjá fleiri embættismönnum Evrópu- sambandsins. 

Donald Tusk, þáverandi forseti leiðtogaráðs ESB, stýrði fundum leiðtoganna þar sem stefnan í Brexit-viðræðunum var mörkuð. Á blaðamannafundi í febrúar 2019 sagðist hann hafa velt því fyrir sér hvernig sá „sérstaki staður í helvíti“ liti út, sem biði þeirra sem börðust fyrir Brexit án þess að hafa áætlun um hvernig ætti að framkvæma útgönguna á öruggan hátt.

Þarna var Tusk að hengja bakara fyrir smið, því það var auðvitað Evrópusambandið sem hefði átt að setja reglur um hvernig ætti að framkvæma útgöngu á öruggan hátt. 

Auk þessa atriðis með útgönguna hafa málsmetandi hagfræðingar bent á að útganga úr mynt- bandalaginu sé ekki raunhæfur valkostur. Engin ákvæði eru í sáttmálum eða reglum ESB um hvernig aðildarríki myntbandalagsins geti gengið úr því og tekið upp sjálfstæðan gjaldmiðil á ný á öruggan hátt. 

Það er því ljóst að fyrst kostnaður við útgöngu úr ESB er gríðarlegur, þá verða aðildarríkin að sætta sig við þær ákvarðanir sem teknar eru í Brussel. Neitunarvald einstakra ríkja, sem áður var algengara og mikilvægasta tæki fámennra ríkja til að gæta hagsmuna sinna í samstarfinu, hefur með uppfærslum á sáttmálum ESB verið fellt niður á sífellt fleiri málefnasviðum. 

Með inngöngu myndi Ísland því halda fullveldi sínu aðeins að nafninu til en ekki í raun og veru. Ísland yrði auk þess eitt af fámennustu ríkjum ESB og hefði því nær engin áhrif á ákvarðanir ESB. Fyrir Ísland væri útganga enn erfiðari en hún reyndist Bretlandi og sennilega óframkvæmanleg eftir að evra væri tekin upp.

9. Niðurstöður

Tímasetning þjóðaratkvæðagreiðslunnar gengur ekki upp. Þinginu og þjóðinni er skammtaður eins naumur tími og lög leyfa til að fjalla um málið. Engar skýringar hafa komið fram á þeim flýti en hann skerðir mjög möguleika þingsins og kjósenda til að kynna sér málið og taka upplýsta afstöðu.

Orðalag spurningarinnar er villandi. Það gefur kjósendum væntingar um að Ísland sé enn með stöðu umsóknarríkis og því sé hægt að „halda áfram viðræðum“ eins og ekkert hafi í skorist. Einnig gefur það í skyn að sú vinna sem unnin var á árunum 2009-2013 sé enn í fullu gildi.

Sú ríkisstjórn sem sótti um aðild að ESB árið 2009, var bundin af skilyrðum Alþingis, sem gerðu ítarlegar kröfur um samráð á öllum stigum ferlisins og að ríkisstjórnin mátti ekki víkja frá þeim hagsmunum sem raktir voru í nefndaráliti meirihluta utanríkisnefndar um umsóknina. Núverandi ríkisstjórn er ekki bundin á sama hátt, nema það Alþingi sem nú situr setji henni sambærilega fyrirvara og ramma áður en framkvæmd þjóðaratkvæðagreiðslunnar er samþykkt. 

Ríkisstjórnin hefur ekki nægt umboð frá kjósendum til að setja aðild að ESB á dagskrá. Fyrir kosningar voru aðildarviðræður að ESB ekki á dagskrá þeirra flokka sem nú mynda ríkis- stjórn. Flokkur fólksins er andvígur aðild, Samfylkingin ítrekaði að aðild yrði ekki á dagskrá og Viðreisn hafði önnur mál í forgrunni. 

Það er ekki meirihluti fyrir aðild á þinginu. Við þessar aðstæður verður að telja óraunhæft að setja málið á dagskrá.

Talsmenn ESB hafa ítrekað sagt að það sé ekki hægt að fá varanlegar undanþágur frá regluverkinu. Varanlegar undanþágur ganga gegn stefnu ESB og auk þess verður að telja mjög ólíklegt að 27 aðildarríki myndu samþykkja slíkar undanþágur eins og staðan er nú. Þau standa mörg í stappi við framkvæmdastjórn ESB vegna ákvarðana hennar, sem þau telja sum ganga gegn sínum hagsmunum.

Undirritaður telur farsælast að Ísland hafi fullt forræði í eigin málum. Í krafti fullveldisins, auðlindanna og fólksins í landinu hefur tekist að gera lífskjör hér betri en í nær öllum löndum heims. Aðild að Evrópusambandinu felur í sér framsal á löggjafarvaldi, framkvæmdavaldi og dómsvaldi úr landi og til stofnana sem þurfa að taka mið af hagsmunum heildarinnar en ekki þeirra sem hér búa. Sambandið glímir við stór vandamál um þessar mundir og horfur þar eru ekki bjartar. Auk þess er ólíklegt að Ísland gæti gengið aftur úr ESB til að endurheimta fullveldið og engar reglur eru um útgöngu úr myntbandalaginu.

Að lokum vill ég þakka nefndinni fyrir að kalla eftir umsögn minni í þessu máli og er að sjálfsögðu fús til að mæta fyrir nefndina til að svara spurningum. 

Virðingarfyllst, 

Frosti Sigurjónsson

Hvítbók um framtíðarsýn fyrir fjármálakerfið er á margan hátt gagnlegt innlegg í umræðuna um stöðu fjármálakerfisins, þróun þess og hlutverk til framtíðar. Hvítbókin kemur inn á marga þætti og þar á meðal lítillega inn á samfélagsbanka en í þessari umsögn mun ég halda mig við þann eina þátt.

Á bls. 266 í hvítbókinni er stutt greinargerð um samfélagsbanka sem dr. Ásgeir Jónsson prófessor við Háskóla Íslands vann fyrir starfshópinn. Niðurstaða Ásgeirs um samfélagsbanka er þannig:

“Það er því erfitt að sjá hverju það ætti að skila fyrir eiganda eða viðskiptavini Landsbankans að breyta honum í samfélagsbanka/sparisjóð. Í besta falli yrði lítil sem engin breyting á starfsemi bankans, í versta falli væri verið að þvinga hann í úrelt rekstrarlíkan.”

Þessi niðurstaða Dr. Ásgeirs er að mínu mati full neikvæð í garð samfélagsbanka ekki síst í ljósi þess að stór hluti þýska bankakerfisins er með því sniði. Dr. Ásgeir virðist reyndar ekki hafa kynnt sér þýsku sparisjóðina eða þau gögn sem starfshópurinn fékk um þýsku sparisjóðina sem starfa einmitt á samfélagslegum forsendum og eru samanlagt stærsti lánveitandi þýskra fyrirtækja. Til að bæta úr þessu hef ég tekið saman nokkra punkta um þýsku sparisjóðina, hvernig þeir starfa og hvers vegna þeir gætu verið góð fyrirmynd fyrir einn af stóru ríkisbönkunum.

Fjármálakerfið á að þjóna raunhagkerfinu

Fyrst ber að nefna hve mikilvægt það er að meiri hluti fjármálakerfisins sé ávallt helgaður því markmiði að þjóna heimilum og fyrirtækjum landsins með það að leiðarljósi að raunhagkerfið dafni sem best. Eins og dæmin sýna var hægt er að misnota getu viðskiptabanka til peningasköpunar til þess að fjármagna alls kyns spákaupmennsku sem skapar engin ný gæði fyrir samfélagið en getur hinsvegar bakað því mikið tjón. Stjórnvöld þurfa því að móta markvissa stefnu um að fjármálakerfið skuli þjóna fyrst og fremst raunhagkerfinu.

Þýsku sparisjóðirnir draga úr sveiflum

Í hruninu þurftu bankar í flestum löndum að draga úr útlánum sínum og það dýpkaði kreppuna enn frekar. Þýsku sparisjóðirnir gátu hins vegar haldið áfram að veita lán á sínum svæðum því þeir höfðu ekki tekið stórar áhættur erlendis. Rannsókn á áhrifum samfélagsbanka á stöðugleika í útlánum til smárra og meðalstórra fyrirtækja í Þýskalandi sýnir að samfélagsbankar (þýskir sparisjóðir) eru 25% minna útsettir fyrir hagsveiflum en aðrir staðbundnir bankar (samvinnubankar). Samfélagsbankar geta verið mikilvægur þáttur í því að auka stöðugleika í lánakerfinu og þar með í raunhagkerfinu.

Heimild: BUNDESBANK DISCUSSION PAPER NO 39/2015 – Cyclicality of SME Lending and Government Involvement in Banks

Stefna þýsku sparisjóðanna

Stefnan er að tryggja öllum á starfssvæðinu aðgang að bankaþjónustu, óháð efnahag og tryggja að það sé nægilegt framboð af peningum og lánsfé til að fyrirtækin og raunhagkerfið nái að dafna. Sparisjóðir leggja sérstaka áherslu á að þjónusta smá- og meðalstór fyrirtæki sem stóru viðskiptabankarnir sinna ekki eins vel. Sparisjóðirnir hvetja til sparnaðar. Þeir efla samkeppni í bankaþjónustu. Hagnaður af rekstri þeirra rennur til að efla starfsemi sjóðsins en einnig rennur hluti hagnaðar til samfélagsins í formi styrkja til menningar, lista, íþrótta, menntunar ofl. Styrkirnir nema samtals árlega um 500 m EUR.

Sparisjóðirnir eru leiðandi í innlánum og útlánum í Þýskalandi

Eignir þýskra einkabanka eru um EUR 3500 mia en sparisjóðirnir eiga alls EUR 2250 mia. Samvinnubankarnir eru töluvert minni með eignir upp á EUR 1035 mia (meðaltöl ársins 2014). Viðskiptavinir þýsku sparisjóðanna eru um 50 milljónir en íbúar landsins eru um 81 milljónir. Sparisjóðir eru stærstir í lánveitingum til þýskra fyrirtækja og sjálfstætt starfandi (43% markaðshlutdeild). Sparisjóðir eru með 40% af öllum innlánum í Þýskalandi. Meira en helmingur viðskiptavina þýskra banka hafa sinn aðal bankareikning hjá sparisjóði. Meira en helmingur allra nýrra fyrirtækja í Þýskalandi eru með bankaviðskipti sín hjá sparisjóði.

Sparisjóðir skila að jafnaði betri hagnaði og greiða meiri skatt en aðrir bankar samanlagt.

Þrátt fyrir að vera ekki hagnaðardrifnir, skila sparisjóðir hagnaði enda þurfa þeir hagnað til að geta aukið útlán sín. Framleiðni þýskra banka og sparisjóða er almennt góð, en sparisjóðir eru þó leiðandi að þessu leiti. Cost/Income hlutfall sparisjóða er 0.63 en 0.83 hjá einkabönkum (2014). Frá aldamótum greiddu sparisjóðirnir meiri skatta en einkabankar og samvinnubankar til samans eða um EUR 38 milljarða.

Sparisjóðir njóta trausts almennings í Þýskalandi

Sparisjóðirnir njóta mun meira trausts hjá almenningi en einkabankar samkvæmt viðhorfskönnunum. Um 54% aðspurðra segjast bera mikið traust til sparisjóða en aðeins 21% segjast bera mikið traust til einkabanka. Hér á landi er það hlutfall enn lægra.

Umgjörð og stjórn þýskra sparisjóða

Sparisjóðirnir í Þýskalandi eru um 420 talsins og hjá þeim starfa um 300 þúsund manns. Um þýsku sparisjóðina gilda sérstök sparisjóðalög en auk þess fer starfsemi þeirra eftir þeim lögum sem gilda um lánastofnanir almennt. Sparisjóðirnir eru lagalega og fjárhagslega sjálfstæðar sjálfseignarstofnanir. Sparisjóðirnir hafa hvorki eigendur né stofnfjáreigendur og ekki er hægt að selja sparisjóði. Opinber ábyrgðaraðili hvers sparisjóðs er það bæjarfélag (bær, borg eða sveitarfélag) sem hann starfar í. En sparisjóðurinn er þó hvorki eign né skuld hjá viðkomandi ábyrgðaraðila. Íbúar á svæðinu eiga samkv. lögum fulltrúa bæði í stjórn og daglegri framkvæmdastjórn sparisjóðsins. Stjórnin er skipuð til jafns viðskiptavinum, starfsfólki og fulltrúum hins opinbera á svæðinu. Stjórnin ræður framkvæmdastjórn og ákveður laun stjórnenda og tekur ákvarðanir um stefnu og annað sem fellur utan daglegs reksturs. Formennska sjóðsstjórnar er gjarnan í höndum bæjar- eða sveitarstjóra á svæðinu. Stjórnarmenn hafa ekki afskipti af ákvörðunum um útlán enda er daglegur rekstur á ábyrgð og í verkahring framkvæmdastjórnar. Framkvæmdastjórnin er skipuð fagfólki í bankastarfsemi sem stenst kröfur fjármálaeftirlitsins. Sparisjóðir starfa samkvæmt venjulegum viðskiptaháttum en án þess að stefna að hámörkun arðsemi. Engin krafa er um greiðslu arðs, en sé arður greiddur rennur hann til samfélagslegra verkefna á starfssvæði sparisjóðsins.

Sparisjóðir geta veitt viðskiptavinum alla venjulega bankaþjónustu fyrir utan lán til spákaupmennsku. Sparisjóðum er skylt að halda varasjóð sem er hluti af eigin fé þeirra og eykur viðnámsþrótt þegar illa árar. Sparisjóðir starfa eingöngu á sínu svæði og lána aðeins til einstaklinga og fyrirtækja á því svæði. Reglan er innlán frá viðskiptavinum á svæðinu fara til að efla starfsemi sjóðsins á svæðinu. Sparisjóður má hvorki flytja sig milli svæða né breiða starfsemi sína út fyrir svæðið. Sparisjóðir greiða ekki bónusa.

Áhersla sparisjóðs á eitt svæði dýpkar þekkingu stjórnenda hans á staðháttum, efnahag og viðskiptavinum. Afmörkun við svæði setur vaxtarhraða sjóðsins mörk, en hraður vöxtur eykur jafnan áhættu í bankarekstri. Sjóðurinn leitar ekki verkefna út fyrir svæðið þegar illa árar. Hann horfir til langs tíma og tekur þátt í uppbyggingu raunhagkerfisins gegnum hagsveiflur og eykur þannig efnahagslegan stöðugleika. Svæðisáherslan leiðir einnig til þess að sjóðurinn þróar þjónustu sína að þörfum viðskiptavina á því svæði.

Mögulegt að efla samkeppni og auka fjölbreytni á bankamarkaði

Hér eru þrír stórir viðskiptabankar sem skipta með sér 95% af markaði. Við slíkar aðstæður er hætta á að samkeppni milli þeirra sé lítil. Komist stóru bankarnir þrír í hendur eigenda sem stefna að hámörkun arðsemi er hætt við að það geti komið mjög illa niður á heimilum og fyrirtækjum í landinu. Með því að eiga einn stóran samfélagsbanka sem rekinn væri á svipuðum forsendum og þýskur sparisjóður, og setja honum þá stefnu að bjóða góða þjónustu á lágu verði, getur ríkið dregið úr þeim skaða sem fákeppnin myndi annars valda landsmönnum og um leið aukið fjölbreytni.

Meiri stöðugleiki

Reynslan frá Þýskalandi sýnir að samfélagsbankar sem horfa til langs tíma og hlúa að litlum og meðalstórum fyrirtækjum á sínu svæði ná að jafnaði betri árangri í rekstri en áhættusæknari bankar. Banki sem er sjálfur stöðugur í rekstri getur fremur stutt við fyrirtæki þegar illa árar og hann sinnir líka sínu starfssvæði í stað þess að leita ávöxtunar utan þess. Áhættusæknir bankar geta, eins og sagan hefur margsannað, lent í miklum vandræðum. Það er því mikilvægt að hér verði ávallt í framtíðinni að minnsta kosti einn stór banki sem er traustur þegar á móti blæs.

Þurfum ekki að finna upp hjólið

Árið 2016 tók Alþingi á móti hópi þýskra þingmanna. Þeir vissu margt um aðstæður hér og var kunnugt um eignarhald ríkisins á bönkunum. Ásamt öðrum þingmönnum átti ég fund með þýsku sendinefndinni og notaði tækifærið til að spyrja hvort einhver þeirra hefði skoðun á þýsku sparisjóðunum og hvort vert væri að skoða það að gera einn af ríkisbönkunum að samfélagsbanka í anda þýsku sparisjóðanna. Þýsku þingmennirnir sem tilheyrðu ólíkum stjórnmálaflokkum og höfðu ólíkar skoðanir á flestu, tóku margir til máls og reyndust nú allir algerlega sammála. Þeir mæltu eindregið með sparisjóðunum og sögðu meðal annars að þeir væru ein af traustustu undirstöðum þýska hagkerfisins. Þingmennirnir voru boðnir og búnir að greiða götu Alþingis við að kynna sér sparisjóðina nánar. Talsmaður samtaka þýskra sparisjóða hefur einnig boðist til að útvega íslenskum stjórnvöldum allar upplýsingar, hafi þau áhuga á að skoða þennan kost.

Almennur áhugi er á því að Landsbanki verði gerður samfélagsbanka

Nýlega vakti formaður VR máls á því að það væri hagsmunamál almennings að Landsbankanum yrði breytt í samfélagsbanka og fleiri taka í sama streng. Stjórnmálahreyfingar og flokkar, m.a. Framsóknarflokkurinn, hafa áður ályktað með svipuðum hætti. Undirritaður hefur lengi verið talsmaður þess að Landsbankinn verði samfélagsbanki og hefur kynnt þá hugmynd á mörgum fundum og fengið mjög jákvæð viðbrögð. Í október 2016 gerði MMR könnun fyrir Dögun, en þá kváðust tæp 84 pró­sent þeirra sem tóku afstöðu geta hugsað sér að færa banka­við­skipti sín til svo­kall­aðs sam­fé­lags­banka, væri sá mögu­leiki fyrir hendi.

Það er mikilvægt að í þeirri umræðu sem framundan er verði skoðað vandlega hvað megi læra af reynslu þýsku sparisjóðanna og hvort það gæti ekki verið skynsamlegt að breyta Landsbankanum í samfélagsbanka á þeim grunni.

Ég vil einnig nota þetta tækifæri til að taka undir þau sjónarmið og ábendingar sem koma fram í vandaðri umsögn Dr. Ásgeirs Brynjars Torfasonar um sama mál.

Virðingarfyllst

Frosti Sigurjónsson

fv. þingmaður

Peningavaldið – Umsögn um frumvarp til stjórnarskipunarlaga um stjórnarskrá lýðveldisins Íslands. Þingskjal 510 – Mál nr. 415.

Með peningavaldi er átt við valdið til að búa til peninga, eða ígildi peninga, og setja í umferð.

Ógætileg meðferð peningavaldsins er vafalítið ein af höfuðástæðum hrunsins og má færa rök fyrir því að ný stjórnarskrá fjalli um peningavaldið og hvernig skuli koma í veg fyrir að því verði misbeitt.

Stjórnarskrá þarf einnig að gera greinarmun á valdi til útgáfu og úthlutunar nýrra peninga en þessi tvö valdsvið mega ekki vera á sömu hendi.

Það hlýtur að teljast alvarlegur galli á stjórnarskrárfrumvarpinu að í því sé ekki gerð tilraun til að koma böndum á peningavaldið.

GREINARGERÐ

Taumlaus peningamyndun er meginorsök hrunsins
Við einkavæðingu viðskiptabankanna árið 2002 færðist peningavaldið að mestu leiti frá ríkinu til eigenda bankanna. Á næstu fimm árum ríflega fimmfölduðu einkabankarnir peningamagn í umferð. Sú aukning var gersamlega úr samhengi við vöxt þjóðartekna og afleiðingin var hrun gjaldmiðilsins.

Enn hefur ekkert verið gert til að koma peningavaldinu í skjól fyrir sérhagsmunum. Enn hafa einkabankarnir aðstöðu til að búa til peninga og ákveða hver skuli fá nýja peninga. Verði þessu ekki breytt, mun það halda áfram að bitna á landsmönnum með verðbólgu, vaxtabyrði, óstöðugleika og skuldsetningu.

Viðskiptabankar búa til ígildi peninga með útlánum
Viðskiptabankar eru í aðstöðu til að skapa ígildi peninga með útlánum. Viðskiptabanki skapar ígildi peninga með því að veita lán og afhenda lántakanda innstæðu í stað seðla. Innstæðuna býr bankinn til úr engu. Innstæðan er í raun loforð bankans um að afhenda seðla hvenær sem óskað er. Innstæðan er handhægari en seðlar og lántaki og allir aðrir líta á innstæðu í banka sem ígildi peninga, enda er hægt að nota þær til að greiða skuldir og jafnvel skatta.

Peningamyndun er skattheimta
Bankinn hagnast mjög á því að búa til ígildi peninga, því hann greiðir litla sem enga vexti á innstæðuna en innheimtir hins vegar markaðsvexti á útlánið. Íslenskir bankar hafa búið til 1.000 milljarða með þessum hætti og nema tekjur banka af vaxtamun inn- og útlána tugum milljarða árlega.

Banki sem eykur eigið fé sitt um 2 milljarða getur búið til 25 milljarða af nýjum innstæðum og lánað þær út (miðað við 8% eiginfjárkröfu). Þegar veitt eru ný lán myndast innlán sem eru nýir peningar og rýra verðgildi þeirra peninga sem fyrir eru. Innstæður í bönkum eru í minna mæli óverðtryggðar en útlán og bankar græða því á rýrnun þeirra.

Fái bankar að beita peningavaldinu í eigin þágu, er ekki við öðru að búast en þeir leggi sig alla fram um að auka gróða sinn af vaxtamun og verðbólgu, þótt það verði á kostnað alls almennings.

Alþjóðlegt vandamál
Sama fyrirkomulag peningamála er við lýði í nær öllum löndum. Peningavaldið er víðast hvar komið í hendur einkaaðila. Afleiðingin er nánast taumlaus peningaprentun. Vaxtabyrði þjóða af því að hafa gjaldmiðil sinn að láni frá einkabönkum þyngir í sífellu skuldabyrði þeirra. Svo er komið að alvarleg skuldakreppa ríkir í heiminum og á torgum stórborga safnast almenningur saman til að mótmæla ráðaleysi stjórnvalda.

Peningavaldið tilheyrir þjóðinni
Taka þarf peningavaldið frá viðskiptabönkunum og skipta því upp milli seðlabanka og ríkisstjórnar landsins.

En það nægir ekki að koma peningavaldinu til ríkisins, einnig þarf að tryggja tvískiptingu valdsins til að draga úr freistnivanda.

Seðlabanki fari með útgáfuvald peninga
Seðlabankinn gefur í dag út seðla og mynt, en þessir miðlar eru sáralítið notaðir í viðskiptum. Bankainnstæður (rafrænir peningar) búnar til af einkabönkum eru uppistaðan í peningamagni landsins. Bankar skapa peninga með útlánum og nær allt fé í landinu er myndað með þessum hætti og ber vexti sem greiðast bönkum. Þessu þarf að breyta.

Aðeins Seðlabanki ætti að hafa leyfi til að búa til peninga fyrir  fyrir hagkerfið og hann getur gert það án skuldsetningar.

Seðlabanki á að meta og stýra því hve mikið peningamagn er í hagkerfinu á hverjum tíma, út frá þjóðhagslegum markmiðum eins og verðbólgu, sjálfbærum hagvexti, atvinnuleysi og fleiri þáttum.

Ríkisstjórn fari með úthlutunarvald peninga
Í dag ákveða bankar hverjum skuli afhenda nýtt fé og til hvers það skal notað. Hagsmunir bankans ráða þar för, þótt nýir peningar rýri alla peninga sem fyrir eru í kerfinu.

Þar sem nýir peningar valda kostnaði hjá öllum almenningi, er eðlileg krafa að nýjum peningum sé ráðstafað með lýðræðislegum hætti. Ríkisstjórn er best til þess fallin og getur gert það með fjárlögum.

Nánari upplýsingar um peningavald og skiptingu þess má finna á www.betrapeningakerfi.is

Virðingarfyllst

Frosti Sigurjónsson
rekstrarhagfræðingur

Sent efnahags- og viðskiptanefnd 9. desember 2012