Bókin um ESB er skrifuð af því tilefni að Íslendingar gætu fljótlega þurft að taka af­stöðu til þess hvort innganga í Evrópusambandið sé skynsamleg.

Þetta er ekki bók um kosti og galla aðildar Íslands að ESB, heldur gefur hún greinargóða lýsingu á uppbyggingu sambandsins, stjórn­kerfi þess og þróun til dagsins í dag. Sérstaklega er fjallað um eigin­leika tolla­banda­lags ESB, stefnu þess í landbúnaðar- ogsjávarútvegsmálum og einnig um utanríkismál ESB og myntbanda­lag evrunnar.

Áföll eins og fjármálahrun, Brexit, flóttamannavandi og heims­faraldur, sýna styrkleika og veikleika sambandsins og bókin rekur hvernig ESB gekk að vinna úr þeim.

Í byrjun árs 2026 glímdi Evrópusambandið við stór vandamál sem tekin eru til skoðunar í bókinni, svo sem vaxandi lýðræðishalla, öldrun, versn­andi skulda­stöðu, ófjármagnaða lífeyrissjóði, stríð í Úkraínu, hátt orku­verð og ef­na­hags­samdrátt. Á sama tíma hefur fylgispekt aðildar­ríkjanna við stefnu og ýmsar ákvarðanir ESB minnkað.  

Evrópusambandið er nú á krossgötum. Leiðtogar sumra aðildarríkja og æðstu embættismenn ESB segja nauð­syn­legt að ESB verði að sam­bands­ríki og herveldi til að ráða við aðsteðjandi vandamál og treysta stöðuna í sam­keppni stór­velda í framtíðinni.

Þessi bók er skrifuð fyrir þá sem vilja skilja betur hvernig ESB starfar og hverjar áskoranir þess eru í dag, einskonar rýniskýrsla og skyldu­lesning fyrir þá sem vilja vita „hvað er í pakkanum“.

Hér er hægt að kaupa Bókina um ESB.

Áður en ég fór að skoða kosti og galla vindorkuvera var ég frekar jákvæður í garð þessar tækni sem sögð var bæði náttúruvæn og hagkvæm. 

En fyrir nokkrum árum fóru að berast fréttir af mikilli og vaxandi óánægju meðal fólks í löndum sem höfðu slæma reynslu af vindorkuverum. Vindorkuverin voru að þeirra mati bæði mengandi og óhagkvæm. 

Hér kemur listi yfir tíu atriði sem mæla gegn vindorkuverum og stjórnvöld þyrftu að vita af, áður en þau móta stefnu varðandi þennan umdeilda orkukost.

Ókostur 1 – Vindorka er ótrygg og gagnast illa

Notendur raforku þurfa fyririrsjáanleika en vindorka er í eðli sínu ófyrirsjáanleg. Samkvæmt athugunum Landsvirkjunar má búast við að vindorkuver í nágrenni Búrfellsvirkjunar muni skila orku 45% af tímanum, sem er vissulega skárra en í mörgum öðrum löndum.   

Erlendis er algengt að gasorkuver séu notuð til að jafna framboðið. Landsvirkjun gæti útvegað allt að 30 MW af jöfnunarafli en það er bara lítið brot af því afli sem þarf ef vindorkuver komast hér á legg í einhverjum mæli. 

Hugmyndir um að framleiða rafeldsneyti með sveiflukenndri vindorku eru óraunhæfar. Kostnaðarverð á hvern lítra rafeldsneytis yrði margfalt hærra en verð á jarðefnaeldsneyti. Þótt rafhlöður hafi lækkað í verði, eru þær allt of dýrar til að jafna orkuframboð frá vindorku í þeim mæli sem þyrfti.

Ókostur 2 – Vindorkuver raska stórum landsvæðum varanlega

Það er ekki rétt að vindorkuver séu afturkræf framkvæmd frá sjónarmiði umhverfisins. Samkvæmt upplýsingum á vef Landsvirkjunar um fyrirhugað Vaðölduver, mun virkjunarsvæðið fyrir 28 túrbínur ná yfir 17 ferkílómetra. Leggja þarf 22 km af vegum sem þurfa að bera þungaflutninga og eru margir metrar á breidd. Við hverja túrbínu verður 3.500 m2 vinnuplan. 

Þetta er gríðarlegt rask og ummerkin standa um aldir þótt líftími orkuversins sé áætlaður aðeins 30 ár. 

Ókostur 3 – Rafmagn verður dýrara

Þótt vindurinn sé ókeypis þá er vindorka ekki ódýr. Vindorkuver geta ekki framleitt nema 45% af tímanum en þau safna kostnaði allan tímann. Bilanir hafa verið tíðar, viðhaldskostnaður hærri og endingin oft töluvert skemmri en þau 25-30 ár sem áætlanir gerðu ráð fyrir. Vindtúrbínur hafa orðið stærri og hagkvæmari en áður, en vegna skamms endingartíma geta vindorkuver ekki enn keppt í verðum við vatnsorkuver sem endast margfalt lengur og hafa mun betri nýtingu. 

Ókostur 4 – Vindorka eykur kostnað í flutningsnetinu

Vindorka kallar á mikla fjárfestingu í flutningsneti og tengivirkjum. En sú flutningsgeta nýtist ekki til fulls nema hluta af tímanum. Þessi óhagkvæmni  leiðir til þess að reikningar fyrir flutning raforku hækka. 

Ókostur 5 – Vindorkuver eru umdeild og kljúfa samfélög

Reynslan frá Noregi, Svíþjóð og víðar er sú að almenningur verður sífellt andvígari vindorku. Fáir njóta beins ávinnings af vindorkuverum en mikill fjöldi verður fyrir tjóni. Tjónið getur komið fram í lækkun eignaverðs í nágrenni vindorkuvera. Kvartað er undan hljóðmengun og flöktandi skuggum. Sjónmengunin nær langt út fyrir virkjanasvæðið enda eru túrbínur oft meira en 200 metrar á hæð. Náttúruunnendur geta átt erfitt með að leiða hjá sér spaða sem snúast í landslaginu eða ljós sem blikka um stjörnubjartar nætur.

Ókostur 6 – Vindorkuver valda samfélaginu kostnaði

Vindorkuver geta ekki rekið sig án styrkja, skattfríðinda og viðskipta með losunarheimildir. Að lokum þarf almenningur að borga reikninginn. Árið 2024 greiddi breska ríkið vindorkuverum 1 milljarð punda til að framleiða ekki orku þegar flutningskerfin gátu ekki annað aflinu og 2,4 milljarða punda í verðbætur. 

Í dag eru orkuver hér á landi að langmestu leiti í samfélagslegri eigu og skila góðum arði. Samkeppni frá vindorkuverum sem að mestu verða í erlendri eigu er líkleg til að draga úr arðsemi Landsvirkjunar.

Þar sem vindorka er sveiflukennd og ófyrirsjáanleg eykst hætta á orkuskorti og rafmagnsleysi í landinu. Tjón samfélagsins af slíkum tilvikum gæti orðið mjög mikið. 

Ókostur 7 – Vindorka hefur neikvæð áhrif á lífríkið

Fuglar sem eiga leið um vindorkuver geta ekki forðast spaða sem fer á yfir 200 km hraða gegnum loftið. Í Noregi drepast 5-10 ernir árlega í sumum vindorkuverum. Framkvæmdir við vindorkuverin raska búsvæðum dýra á mjög stórum svæðum. Spaðar vindtúrbína eru úr plasti og þegar þeir slitna sáldrast örplast og önnur mengandi efni yfir víðerni sem áður voru ómenguð. Í vélarhúsi vindtúrbínu eru hundruð lítra af smurolíu sem skipta þarf um árlega og getur spillt grunnvatni leki hún út í jarðveginn. Brunar geta orðið í vindtúrbínum og þá berast hættuleg eiturefni út í umhverfið. 

Ókostur 8 – Vindorka á forsendum erlendra fyrirtækja

Hingað til hafa virkjanir landsins að langmestu leiti verið sameign landsmanna. Landsvirkjun hefur skilað tugum milljarða í ríkissjóð sem hefði aldrei verið raunin ef fyrirtækið hefði verið í eigu erlendra aðila. Nú er hinsvegar hætt við að megnið af vindorku landsins verði virkjuð af erlendum fyrirtækjum. Verði einhver arður af vindorku mun hann því renna úr landi. Erlend orkuver munu keppa við orkuver landsmanna og draga úr arðsemi þeirra. 

Ókostur 9 – Mikil óvissa um framtíð vindorku

Þar sem vindorka er bæði dýr og ófyrirsjáanleg getur hún ekki keppt við aðra betri orkukosti án verulegs stuðnings frá skattgreiðendum. Sá stuðningur verður nú sífellt óvinsælli meðal kjósenda og gæti að lokum horfið. Orkunotendur vilja ódýra og stöðuga orku. 

Mikill gróska hefur verið í þróun kjarnorkuvera undanfarin ár og þau verða sífellt öruggari og ódýrari kostur. Vindorkuver sem eru að hefja starfsemi á næstu árum gætu því orðið gjaldþrota löngu áður en 25 ára líftíma þeirra er náð. 

Ókostur 10 – Erfitt að tryggja að vindorkuver taki til eftir sig

Ákvæði í leigusamningi vindorkuvers við landeigendur um að orkuverið fjarlægi búnað í lok leigutíma eru orðin tóm nema traustar tryggingar hafi verið lagðar fram. Erlendis má finna fjöldi dæma um að orkuver í einkaeigu hafi látið bilaðar túrbínur grotna niður árum saman og svo farið á hausinn áður en leigutíma lauk og umsamið hreinsunarstarf átti að hefjast . 

Í Bretlandi hafa verið sett lög um að traustar tryggingar um fjármögnun tiltektar skuli liggja fyrir áður en framkvæmdaleyfi er veitt. Slík ákvæði þarf að setja í lög hér, annars gætu landeigendur og sveitarfélög setið uppi með hreinsunarstarf sem kostar gríðarlega fjármuni. 

Löggjafinn þarf að setja lög um vindorkuver sem tryggja að frá upphafi sé til nægt fjármagn sem dugar til að fjarlægja allan búnað og lagfæra landið eins vel og kostur er.

Byggt á erindi sem höfundur flutti á fundi samtakanna Sól til framtíðar, 20 ágúst 2025.

Inngangur
Undirritaður tók, ásamt fleirum, þátt í söfnun undirskrifta þar sem skorað var á forseta Íslands að vísa Icesave III lögunum til þjóðaratkvæðis. Í framhaldi af ákvörðun forsetans um að vísa málinu til þjóðarinnar tók undirritaður einnig þátt í málefnalegri baráttu fyrir því að kjósendur höfnuðu lögunum.

Eftirfarandi ábendingar eru því byggðar á beinni reynslu af ofangreindum verkefnum og eru settar fram í þeirri von að þær geti nýst við að bæta umgjörð þjóðaratkvæðagreiðslna hér á landi.

ÚRBÆTUR VARÐANDI SÖFNUN UNDIRSKRIFTA

1. Ákveða þarf með lögum fresti til undirskriftasöfnunar

Engar reglur eru um hve langan frest kjósendur skuli hafa til að safna undirskriftum til að andmæla lögum. Slík regla virðast vera brýn í ljósi þess að ríkisstjórn Íslands skammtaði aðeins sjö daga til söfnunar undirskrifta í Icesave III. Deila má um hversu lýðræðisleg sú ákvörðun var.
Í Sviss er lögfestur 100 daga frestur áður en ný lög taka gildi. Sá frestur er hugsaður til þess að kjósendur hafi ráðrúm til að bregðast við nýjum lögum og tíma til að safna undirskriftum gegn þeim.
Alþingi gæti sett sér þá vinnureglu að lög taki ekki gildi fyrr en að 60 dögum liðnum frá samþykkt þeirra. Síðar mætti binda sams konar reglu í stjórnarskrá.

2. Setja þarf reglur um framkvæmd undirskriftasöfnunar

Engar reglur eru til um framkvæmd undirskriftasöfnunar, vegna áskorunar til forseta um að neyta málskotsréttar. Slíkar reglur þyrftu meðal annars að taka afstöðu til eftirfarandi: Skulu þátttakendur njóta nafnleyndar?, Hvaða upplýsingar skal skrá?, Hvaða viðurlög skulu vera við því að spilla skráningu? Hvernig skal sannreyna skráningar? Á hvaða formi skal skila undirskriftum til forsetans? Hve lengi skal geyma gögn og hvar? Hverjir mega skoða gögnin?

3. Útvegað sé kerfi til að safna undirskriftum

Aðstandendur kjosum.is þurftu sjálfir að útvega allan búnað og leggja í ómælda vinnu við hönnun og þróun kerfis svo fólk gæti skrifað undir áskorun á netinu. 
Árangur í söfnun undirskrifta ætti ekki að ráðast af því hversu mikla eða litla getu aðstandendur hafa til að hanna og reka slík kerfi, heldur því hve margir kjósendur vilja í raun skrifa undir.
Eðlilegra væri að stjórnvöld myndu útvega staðlað kerfi til að safna undirskriftum á netinu, sem aðstandendur gætu sótt um aðgang að. Bæði InDefence og Kjósum.is geta lagt til góð ráð um hönnun slíks kerfis. Kostnaður við þróun slíks kerfis myndi líklega vera á bilinu 2-3 milljónir en rekstrarkostnaður í framhaldi af því hverfandi.

4. Leiðbeiningar, ráðgjöf, aðstaða og tilkynning til kjósenda

Kjósum.is sótti um en fékk ekki stuðning frá hinu opinbera. Eðlilega byggist söfnun undirskrifta á sjálfboðavinnu en stjórnvöld ættu samt að útvega leiðbeiningar, ráðgjöf, einhverja lágmarksaðstöðu og ekki síst kynna söfnunina almenningi með formlegum hætti.
Hafa má í huga að aðstandendur þurfa að takast á við ríkisstjórn sem hefur fjölda manns í vinnu til að halda sínum málstað á lofti. Þessi aðstöðumunur verður seint jafnaður, en þeim mun mikilvægara að settar verði reglur um einhvern lágmarksstuðning fyrir forvígismenn áskorana.

5. Ákveðum hvað þarf margar undirskriftir

Það eru engar reglur um það hve margar undirskriftir þurfi til að forseti vísi lögum til þjóðaratkvæðis. Það er bagalegt að óvissa sé um þetta atriði.
Forsetinn getur eytt þessari óvissu sjálfur með því að setja sér þá vinnureglu að vísa málum til þjóðarinnar ef t.d. 10% atkvæðabærra manna skora á hann að gera það. Alþingi gæti sömuleiðis sett sér sambærilega reglu. Þótt slík viðmið eigi endanlega heima í stjórnarskrá er ekki nauðsynlegt að bíða eftir endurskoðun hennar til að taka þau í gagnið.

AÐDRAGANDI ÞJÓÐARATKVÆÐAGREIÐSLU OG ÚRBÆTUR

6. Kynningarefni stjórnvalda til kjósenda innihaldi rökin með og móti

Í aðdraganda þjóðaratkvæðis ber innanríkisráðuneyti að dreifa bæklingi með lögunum á öll heimili. Í þetta sinn ákvað Alþingi að ganga lengra og fól ráðuneytinu að útvega einnig í bæklinginn hlutlaust kynningarefni um málið.
Báðar fylkingar ættu að fá að ganga úr skugga um hlutleysi slíks kynningarefnis áður en það er fullfrágengið, og tækifæri til að koma á framfæri athugasemdum. 
Báðar fylkingar eiga að fá hæfilegt svigrúm til að setja fram sín meginrök í rituðu máli og þau rök fylgi kynningarefni stjórnvalda til kjósenda. 
Með þessu móti gætu kjósendur kynnt sér staðreyndir málsins og rökin með og móti og þannig myndað sér upplýsta skoðun.

7. Tryggja þarf kjósendum hæfilegan frest til að mynda sér skoðun

Kjósendur eiga rétt á því að kynna sér málavexti, skoða rökin með og móti og mynda sér upplýsta skoðun. Þetta tekur allt tíma og voru 48 dagar allt of knappur tími í Icesave málinu. Upplýsingabæklingur stjórnvalda kom til dæmis ekki í hús fyrr en fimm dögum fyrir kosningar.
Þrír mánuðir ættu að vera lágmarksfrestur og engin vanþörf á því að binda þann frest í lög til að setja ofurkappi ríkisstjórna skorður. 
Leiðrétta þarf án tafar meinlegt ójafnvægi í lögum 91/2010 um framkvæmd þjóðaratkvæðagreiðslna. Samkvæmt 4. gr. skal halda þjóðaratkvæðagreiðslu innan 2 mánaða hafi forseti beitt málskotsrétti. En hafi þingið sjálft vísað lögum til þjóðarinnar skal halda atkvæðagreiðsluna eftir a.m.k. 3 mánuði, en þó innan árs. Spyrja má hvers vegna kjósendum sé ekki tryggður neinn lágmarks-umhugsunartími þegar forseti vísar til hennar málum? Þjóðin hlýtur að áskilja sér jafn langan tíma til að mynda sér upplýsta skoðun hvort sem þing eða forseti vísa til hennar málum.

8. Gera þarf lágmarkskröfu til fjölmiðla um jafnvægi í miðlun

Fjölmiðlar léku stórt hlutverk í því að upplýsa kjósendur um Icesave III málið. Flestir miðlar tóku afstöðu með eða á móti og hygluðu sínum málstað. Þrátt fyrir það, sáu flestir miðlar sóma sinn í því að loka ekki algerlega á efni frá andstæðingum.
En hvað ef miðlarnir hefðu lokað algerlega á andstæð sjónarmið? Hvað ef þeir hefðu allir haft sömu afstöðu til málsins? Hefðu kjósendur þá getað tekið upplýsta ákvörðun? 
Í nýjum fjölmiðlalögum stendur í 26. gr.: „Fjölmiðlaveitu sem hefur þá yfirlýstu stefnu að beita sér fyrir tilteknum málstað skal vera óskylt að miðla efni sem gengur í berhögg við stefnu miðilsins.“ Ekki verður séð að þetta ákvæði stuðli að auknu jafnvægi í miðlun.
Vald fjölmiðla er mikið og það er sjálfsagt að því valdi fylgi einhver lágmarkskrafa um jafnvægi í miðlun svo lýðræðið verði síður hneppt í fjötra þeirra valdablokka sem stjórna fjölmiðlum. 
Sjá tilmæli Evrópuráðsins um sama efni:
http://www.coe.int/t/dghl/standardsetting/media/doc/cm/rec(1999)015&expmem_EN.asp

9. Auglýsingar og uppruni fjármagns

Pólitískar auglýsingar geta skipt töluverðu máli. Í þetta sinn virtust báðar fylkingar hafa nægan aðgang að fjármagni til að auglýsa. En það má vel sjá fyrir sér baráttu og málefni þar sem aðgangur fylkinga að fjármagni væri mjög ójafn.
Það hlýtur að vera æskilegt að úrslit kosninga ráðist fremur af eðli máls og upplýstri skoðun kjósenda en því hversu greiðan aðgang fylkingar hafa að fjármagni. 
Auglýsingabann er ekki góður kostur, en það mætti setja eitthvert þak á auglýsingamagnið til að draga úr forskoti fjármagnsins.

Uppruni fjármagns getur líka skipt máli. Eðlilegt er að einstaklingar njóti nafnleyndar, en vafasamara að fyrirtæki og samtök sem leggja fram fé njóti nafnleyndar. Eða að þeir aðilar sem leggja fram meira en 500 þúsund, eða meira en 20% njóti ekki nafnleyndar. 
Girða þarf fyrir að erlendir aðilar, t.d. ESB eða Kína, geti tekið beinan og óbeinan þátt í kosningabaráttu og fjármögnun fylkinga hér á landi í aðdraganda kosninga.

10. Það þarf eftirlit með hlutleysi RÚV

Í lögum nr. 6/2007 um Ríkisútvarpið stendur „Gæta skal fyllstu óhlutdrægni í frásögn, túlkun og dagskrárgerð.“ Í lögin vantar hins vegar ákvæði um hvernig eftirliti með óhlutdrægni skuli vera háttað og það eru engin viðurlög við misnotkun á RÚV hvað þetta varðar. Starfsfólki RÚV er í raun gefið algert sjálfdæmi um það hvort það uppfylli kröfur um óhlutdrægni í sínum störfum. Ákvæðið um hlutleysi er því haldlaust.

Margir hafa bent á að umfjöllun RÚV hafi verið hlutdræg í Icesave málinu. Meðal þess sem bent hefur verið á er að: starfsmenn RÚV notuðu iðulega orðið „skuld Íslands“ þegar „kröfur Breta og Hollendinga“ bar á góma. Þegar fræðilegir álitsgjafar voru fengnir til viðtals gleymdist oft að fá einn frá hvorri fylkingu. Það gleymdist einnig að geta þess er álitsgjafar voru hlutdrægir, eða jafnvel á kaupi við að halda fram málstað stjórnvalda. Þess var ekki heldur gætt nægilega að gefa talsmönnum beggja sjónarmiða jafn langan tíma til að tjá sig.

Fyrirbyggja þarf að slík brot á hlutleysisákvæðinu endurtaki sig í öðrum þjóðaratkvæðagreiðslum. Það má gera með því að setja nánari reglur um hvernig RÚV skuli gæta hlutleysis. Einnig þarf að setja reglur um hvernig skuli taka á ábendingum um brot á hlutleysi. Kærufarvegur þarf að vera ljós. Skilgreina þarf einnig viðurlög við brotum á hlutleysi.

Ofangreint áður birt 27.5.2011 og var sent allsherjarnefnd alþingis.

Það er gjarnan bent á að vaxtagjöld ríkisins eru mikil og nota mætti andvirði seldra hluta í bönkunum til að lækka skuldir og vaxtagjöld. Heildarvaxtagjöld ríkisins árið 2016 eru áætluð 74 mia kr. og þar er vaxtakostnaður vegna framlags ríkisins til bankanna metinn á 7,6 ma. kr. Með því að selja hlut ríkisins í bönkunum mætti vissulega draga úr skuldum og þar með vaxtagjöldum en um leið hættir ríkið að fá arð af bönkunum og hlutdeild í hækkandi verðmæti þeirra. Að meðaltali hefur ríkið fengið 9,4 ma. kr í arð sem er 2 ma. kr. hærri en vaxtakostnaðurinn af framlaginu. Á þessu ári gæti Landsbankinn greitt óvenju mikinn arð, allt að 63 ma. kr. og þótt arðurinn á næstu árum verði hóflegri verður hann að öllum líkindum hærri en vaxtakostnaðurinn. Það virðist því koma betur út fyrir ríkissjóð að eiga bankana áfram.

Eigið fé bankanna hefur aukist hratt frá stofnun þeirra. Hlutdeild ríkisins í aukningunni hefur numið alls um 116 ma kr. og þá er stöðugleikaframlagið ekki meðtalið. Ef bankarnir skila hagnaði áfram mun eigið fé bankanna líka vaxa. Söluverðmæti bankanna getur aukist verulega á næstu árum því nú er verðmat á bönkum almennt lágt miðað við sögulegt meðaltal og væntanleg sala Arion banka kemur í veg fyrir að besta verð fáist fyrir hlut ríkisins í Landsbanka á sama tíma. Það getur tekið nokkur ár fyrir markaðinn að ná sér á strik aftur og á meðan væri skynsamlegt fyrir ríkið að bíða með öll söluáform. Að selja við núverandi aðstæður gæti því leitt til þess að ríkið fái tugmilljörðum lægra verð fyrir hlut sinn en ella.

Í öðru lagi hefur verið nefnt að það sé áhættusamt fyrir ríkið að eiga stórann hlut í bönkunum og því liggi á að selja. Það er vissulega rétt en vandinn er hinsvegar sá að þótt ríkið einkavæði bankana situr áhættan eftir sem áður að verulegu leyti á ríkissjóði. Bankarnir eru hver um sig of stórir og mikilvægir til að fá að fara á hausinn eins og venjuleg fyrirtæki. Ríkið myndi ávallt koma þeim til bjargar á kostnað skattgreiðenda. Þar til fundin er lausn á þeim vanda er öruggast fyrir ríkissjóð að eiga bankana og setja þeim eigendastefnu sem takmarkar áhættu þeirra og dregur þannig úr hættu á frekari skakkaföllum ríkissjóðs vegna falls bankanna.

Ef bankarnir yrðu einkavæddir núna munu nýjir eigendur vilja hámarka arðsemi sinnar fjárfestingar. Þeir myndu setja bankanum stefnu sem þýddi töluvert meiri áhættutöku en ríkið hefði gert sem eigandi. Nýjir eigendur myndu einnig vilja hámarka vaxtamun og hækka þjónustugjöld en hvorugt kæmi sér vel fyrir viðskiptavini bankana, fyrirtækin og heimilin í landinu. Vegna þess að hér ríkir fákeppni á bankamarkaði er hætt við því að einkavæddir bankar geti dregið til sín óeðlilega mikinn hagnað út úr hagkerfinu. Við slíkar aðstæður virðist betra fyrir landsmenn að ríkið eigi bankana áfram og þeim verði sett stefna um hóflegan hagnað, hóflega áhættu og hagkvæmni í rekstri.

Sem betur fer liggur ekkert á að selja bankana og því ætti að gefast góður tími til að ræða kosti og galla einkavæðingar. Næstu misseri mætti nýta til að bæta umgjörð bankanna skipta þeim upp í viðskiptabanka, fjárfestingabanka og íbúðalánabanka til að draga úr áhættu. Peningamyndun þyrfti að færast alfarið frá bönkum til seðlabankans þannig að peningakerfið, sem aldrei má bregðast, verði ekki háð fjárhag einstakra banka eins og nú er. Eftir þessar breytingar væru bankarnir orðnir stöndug og verðmæt fjármálafyrirtæki sem mögulegt væri að einkavæða án þess að áhættan sæti eftir hjá ríkinu.

(Greinin birtist í DV 29. jan 2016)

Niðurstaða stöðuskýrslunnar
Með hliðsjón af fjórum efnahagslegum þáttum þ.e. efnahagslegum stöðugleika, verðmati á hlutabréfum í fjármálafyrirtækjum, fjárhagslegu bolmagni mögulegra kaupenda og stöðu Landsbankans telur Bankasýslan rétt að hefja sölumeðferð á eignarhlutum í Landsbankanum á þessu ári og boðar að á fyrsta ársfjórðungi muni ráðherrann fá tillögur stofnunarinnar um aðferðafræðina. Bankasýslan telur líklegt að aðaltillagan verði sú að selja allt að 28.2% hlut í bankanum í almennu útboði og skráningu hlutabréfanna á markað í framhaldi.

Ákvörðun stofnunarinnar um að mæla með sölu byggir eins og fram kemur á fjórum meginþáttum en við nánari skoðun er það mín niðurstaða að tveir þessara þátta mæli sterklega gegn sölu nú. Eins og fram kemur í skýrslunni er verðmat á hlutabréfum banka sögulega mjög lágt og einnig kemur fram að innlendir fjárfestar hafa alls ekki bolmagn til að kaupa 28.2% í bankanum. Hvort tveggja mælir gegn sölu ef markmiðið er að fá hæsta verð fyrir hlut ríkisins í bankanum.

Verðmat hlutabréfa í fjármálafyrirtækjum er enn lágt í sögulegu samhengi
Á bls. 23 í skýrslunni kemur fram að „Virðismat á hlutabréfum í fjármálafyrirtækjum og þá sérstaklega í bönkum hefur batnað mikið undanfarin misseri.“ Bankasýslan telur hækkandi verð mæla með sölu á eignarhlutnum. Það er vissulega rétt að verðmat evrópskra banka hefur hækkað nokkuð frá lágpunktinum 2008 en í sögulegu samhengi er verðið enn nær helmingi lægra en meðaltal áranna 1997-2007. Því má telja líklegt að enn sé til staðar verulegt svigrúm til hækkunar. Verði sölu frestað myndi ávinningurinn af slíkri hækkun renna til ríkissjóðs. Þótt hækkunin myndi aðeins brúa helminginn af bilinu upp að hinu sögulegu meðalvirði myndi það skila ríkissjóði ríflega 30 ma.kr. ávinningi.

Innlendur markaður getur ekki tekið við 28.2% hlut í bankanum
Bankasýslan kemst að þeirri niðurstöðu að innlendir fjárfestar ráði ekki við að kaupa hlutinn á einu bretti en mælir þrátt fyrir það með sölu og bindur vonir við að erlendir fjárfestar, þó ekki erlendir bankar, kaupi það sem út af stendur til að eiga í sínum eignasöfnum.  Það er trúlega rétt hjá Bankasýslunni að innlendir fjárfestar ættu erfitt með að leggja fram ríflega 70 milljarða á einu ári sem er hið bókfærða virði 28.2% hlutar í Landsbankanum. Innlendir fjárfestar hlytu þó að ráða við verkefnið ef sölunni yrði dreift á nokkurra ára tímabil. Bankasýslan leggur það þó ekki til og mætti útskýra nánar hvers vegna það er ekki gert.

Er skynsamlegt að selja arðbærasta fyrirtækið úr landi?
Það er vissulega ekki í verkahring Bankasýslunnar að taka afstöðu til þessarar spurningar enda gerir stofnunin það ekki. Í mörgum tilfellum er hagkvæmt fyrir Ísland að fá erlenda fjárfesta til að byggja upp ný og arðbær fyrirtæki hér á landi, ekki síst þegar það eflir útflutning og fjölbreytni í atvinnulífinu. Hins vegar er ekki hægt að búast við slíkum ávinningi þegar erlendir fjárfestar kaupa hluti í innlendum banka. Slíkri fjárfestingu fylgir engin ný þekking, engin ný störf skapast og engin ný verðmæti. Erlendir hluthafar vilja bara að bankinn hámarki sinn gróða í þeirri fákeppni sem hér ríkir á bankamarkaði. Bankinn myndi greiða erlendum hluthöfum arð í krónum sem myndu taka hann úr landi í gjaldeyri. Almennt er ekkert athugavert við að erlendir fjárfestar eigi hlutabréf í íslenskum fyrirtækjum en Landsbankinn er alls ekki venjulegt fyrirtæki því ekkert annað fyrirtæki á Íslandi er með meira eigið fé eða hagnað en Landsbankinn. Ef stór hluti af hagnaði arðbærasta fyrirtæki landsins rennur úr landi í formi gjaldeyris getur það haft neikvæð áhrif á lífskjörin í landinu. Auk arðsins sem rennur úr landi mun hækkun á eignarhlutnum renna úr landi og hún gæti orðið veruleg þegar virði banka fer að nálgast sögulegt meðaltal.

Hvernig er hægt að horfa fram hjá áhrifum af sölu á Arion banka?
Á bls. 31 stendur „Munu fyrirætlanir eigenda annarra banka ekki hafa áhrif á framlagningu tillögu af hálfu stofnunarinnar til ráðherra“. Þetta verður vart skilið öðruvísi en að Bankasýslan muni mæla með sölu hlutar í Landsbankanum óháð því hvort á sama tíma séu 87% í Arion banka í sölumeðferð en eigið fé Arion mun vera yfir 170 ma. kr. Með hliðsjón af því að heildarvelta hlutabréfa á verðbréfamarkaði var um 320 ma. kr. fyrstu tíu mánuði ársins 2015 virðist augljóst að sala Arion hljóti að hafa  áhrif til lækkunar á virði sambærilegra hlutabréfa, þ.e. ef við gefum okkur að verð ráðist að einhverju leyti af framboði og eftirspurn. Ríkissjóður getur því ekki búist við að fá hæsta mögulega verð fyrir hlut sinn í Landsbankanum á meðan Arion er til sölumeðferðar og það er vægast sagt ámælisvert að Bankasýslan láti gríðarlegt söluframboð á markaði „ekki hafa áhrif“ á sínar tillögur til ráðherrans. Tímabundið offramboð hlýtur að hafa áhrif til lækkunar á markaði og mælir því gegn sölu eignarhlutsins í Landsbankanum við þær aðstæður. Ríkissjóður gæti hér orðið fyrir tugmilljarða tjóni af því að selja þegar markaðurinn er meira en mettur af hlutabréfum í bönkum.

Lausnin virðist blasa við – bankinn selji eignir og greiði ríkinu meiri arð
Verðmat á bönkum er langt undir sögulegu meðaltali í Evrópu auk þess að fyrirsjáanlega er offramboð á hlutabréfum í íslenskum bönkum vegna sölu Arion banka. Því hlýtur að vera skynsamlegast að bíða með öll áform um sölu á hlut ríkisins í Landsbankanum.
Það væri hinsvegar hægt að fara aðra leið til að bæta stöðu ríkissjóðs svo um munar. Samkvæmt upplýsingum á bls. 42 í skýrslunni er eiginfjárstaða Landsbankans svo rúm að greiða mætti ríkissjóði 19 ma. kr. í arð á þessu ári án þess að bankinn selji eignir að ráði. Bankinn gæti greitt út enn meira, eða um 63 ma. kr. með því að selja lítið brot (3-4%) af eignum sínum. Eins og kemur fram kemur á bls. 44 í skýrslunni gæti slík eignasala einnig nýst til að draga verulega úr verðtryggingarskekkju bankans. Þessi leið virðist hafa mikla kostir fram yfir sölu á eignahlut ríkisins og hún dregur alls ekki úr möguleikum á sölu eignarhlutarins í framtíðinni.

Ríkissjóður hefur hagnast vel á eignarhlut sínum í bönkunum
Á bls. 62 í skýrslunni kemur fram að fórnarvextir ríkisins vegna hlutafjárframlagsins eru orðnir samtals 39,9 ma. kr. á þeim sex árum sem eru liðin. Hinsvegar hefur ríkið fengið 56,6 ma. kr. í arð af bönkunum á sama tíma. Það er hátt í 17 milljörðum meira en nemur vaxtakostnaðinum. Að auki má gera ráð fyrir að verðmæti eignarhlutarins hafi hækkað um 142 milljarða á tímabilinu og hann gæti haldið áfram að hækka ef ekki er selt. Upphaflegt hlutafjárframlag ríkisins nam 138 ma. kr. en nú nemur hlutdeild ríkisins í eigin fé bankanna 280 ma. kr.

Liggur nokkuð á að selja?
Hvers vegna liggur svona mikið á að selja hlut ríkisins í Landsbankanum? Það hefur ekki verið útskýrt. Aftur á móti bendir margt til þess að með því að selja ekki, gæti ríkissjóður áfram notið verulegs arð af hlutabréfaeigninni auk þess sem verðmæti eignarhlutarins gæti hækkað töluvert á komandi árum. Fórnarvextir ríkisins af því að eiga hlutinn eru smávægilegir í samanburði við ávinninginn og því er erfitt að sjá hvernig það þjónar hagsmunum ríkisins eða skattgreiðenda að selja hlutinn á þessu ári.

Tengt efni: Ótímabært að selja Landsbankann.

Starfssvið Innviðafjárfestingabanka Asíu (IFBA)
IFBA er fjölþjóðlegur fjárfestingabanki sem mun lána til uppbyggingar á innviðum í Asíu og Eyjaálfu eingöngu. Höfuðstöðvar bankans eru í Kína.

Kostnaður Íslands og hlutdeild í IFBA
Heildarskuldbinding Íslands verður USD 17,6 m (um 2,3 milljarðar króna). Fimmtungur skuldbindingarinnar greiðist á fimm ára tímabili, um 100 m kr á ári  en við það bætist kostnaður vegna ferðalaga embættismanna. IFBA getur hvenær sem er kallað eftir því að fá hin 80% af framlaginu til sín.  Hlutdeild Íslands verður 0,0179% en atkvæðavægi 0,2778%. Ísland mun hvorki fá fulltrúa í bankaráði né framkvæmdastjórn bankans og hefur lítil sem engin áhrif á stefnu og ákvarðanir.

Rök sem færð eru fyrir þátttöku Íslands í IFBA
Ráðuneytið telur að þátttaka í IFBA muni efla góð samskipti Íslands og Asíuríkja. Ísland verði sýnilegra í Asíu. Aðild Íslands geti skapað aukin tækifæri fyrir íslenskt atvinnulíf í Asíu. Þessu til viðbótar kemur fram í svari fjármálaráðherra við spurningu minni í þingsal að „á móti þessari fjárfestingu myndast eign, framseljanleg eign, seljanleg eign. Það eru öll merki þess að með því að taka þátt í stofnun bankans, verða stofnaðili að bankanum, muni menn enn frekar geta horft fram á að virði fjárfestingarinnar vaxi en ef þeir vildu reyna að eiga aðild að bankanum á síðari stigum.“

Standast rökin nánari skoðun?
Í grein 7.2 í samþykktum bankans er tekið fram að eignarhlutir séu ekki framseljanlegir nema til bankans sjálfs og IFBA kaupir eigin hluti á bókhaldslegu virði eigin fjár skv. gr. 39. 2. Markmið bankans er ekki að hámarka arðsemi hluthafanna, heldur að efla innviði í ríkjum Asíu og Eyjaálfu. Bankinn getur tapað peningum en það er ólíklegt að hann græði mikið.

Ísland hefur ótal leiðir aðrar til að styrkja góð samskipti við ríki Asíu en að eiga hlut í IFBA. Það er mjög óljóst á hvaða hátt það bætir samskipti íslands og asíuríkja að Ísland eigi agnarlítinn hlut í IFBA. Einnig er mjög óljóst hvernig IFBA aðild skapar tækifæri fyrir íslenskt atvinnulíf sem ekki eru þegar til staðar. Í Samþykktum bankans gr. 13.8. er sérstaklega tekið fram að í þeim verkefnum sem bankinn fjármagnar skuli ekki útiloka lausnir frá neinu ríki. Aðild að IFBA er því ekki skilyrði þess að íslensk fyrirtæki geti komið að verkefnum hans. Það er ótrúlegt að menn ímyndi sér að 0,0179% eignarhlutur í IFBA ráði einhverju um það hvort íslensk fyrirtæki nái árangri í Asíu eða ekki.

Hafinn yfir lög, eftirlit og dómstóla
Í samþykktum IFBA er farið fram á mjög sérstakar heimildir og fríðindi til handa bankanum og starfsfólki hans. IFBA greiðir enga skatta, né starfsmenn hans eða ráðgjafar í fullu starfi (50. gr. og 51gr.) IFBA fær að hafa reikning í Seðlabankanum (33.2. gr.). Bannað verður að rannsaka starfshætti bankans (46.1.gr.). Bannað að haldleggja eignir bankans (47.1 gr.). Bannað að hindra millifærslur á vegum IFBA (19.1. gr.)

Þetta eru víðtækar heimildir sem verða ekki veittar án beinnar ákvörðunar Alþingis. Verði þær veittar er IFBA kominn með heimild til að færa fjármuni til og frá landinu án þess að hægt sé að sporna við því á nokkurn hátt. Ekki verður hægt að kanna uppruna eða tilgang fjármagnsflutningana eða leggja á þá skatt af nokkru tagi. Hvers vegna ætti Ísland að veita nokkurri stofnun slíkar undanþágur frá lögum? Til þess að réttlæta slíkar undanþágur þurfa að vera miklir almannahagsmunir, en þeir eru afar óljósir eins og fram hefur komið.

Spurningar vakna
Af hverju er framlag Íslands 30 falt stærra en Portúgals m.v. íbúafjölda?
Af hverju taka bara 50 af um 200 aðildarríkjum Sameinuðu þjóðanna þátt í IFBA?
Af hverju vilja Bandaríkin, Kanada, Mexíkó, Japan, Tævan, Argentína, Marokkó og fleiri ríki ekki vera með?
Hvers vegna ættu íslenskir skattgreiðendur að leggja til hliðar 2,3 milljarða til að styðja útrás íslenskra fyrirtækja í Asíu?
Hafa einhver íslensk fyrirtæki þrýst á aðild Íslands að IFBA?

Að lokum
Líklega mun IFBA gegna mikilvægu hlutverki í uppbyggingu innviða í Asíu í framtíðinni en árangurinn mun trauðla ráðast af því hvort Ísland verður með eða ekki. Erfitt er að sjá að aðild að IFBA muni hafa nokkuð að segja fyrir íslenskt atvinnulíf. Ávinningur Íslands af þátttöku er vægast sagt óljós. Hitt er alveg skýrt, að 2,3 milljarðar króna eru miklir fjármunir sem gætu runnið til mikilvægari verkefna og Ísland þarf að fara mjög gætilega í því að veita stofnunum undanþágur frá lögum, sköttum og eftirliti ekki síst stofnunum þar sem áhrif Íslands eru engin.

Virðulegi forseti. 

Ef gerð væri könnun meðal landsmanna og spurt, “Vilt þú geta keypt áfengi í matvöruverslunum?” þá myndu eflaust margir svara því játandi. En hverju þeir svara ef spurningin væri orðuð með eftirfarandi hætti:

Vilt þú geta keypt áfengi í matvöruverslunum, ef fjöldi rannsókna sýna að það muni leiða til aukinnar áfengisneyslu? Aukin neysla auki tíðni alvarlegra sjúkdóma eins og krabbameins, lifrarsjúkdóma, sykursýki. Rannsóknir sýna einnig að aukinni neyslu áfengis fylgir aukin tíðni umferðarslysa og einnig ofbeldis meðal annars gegn konum og börnum.

Ef spurningin er sett fram með þessum hætti hygg ég að flestir myndu telja afleiðingarnar of neikvæðar og leggjast gegn því að áfengi fari í matvöruverslanir.

En en er það alveg víst að aukið aðgengi að áfengi leiði til aukinnar neyslu? Það er lykilspurning. Svo vill til að svarið við spurningunni er vel þekkt og byggir á fjölmörgum rannsóknum því þessi breyting hefur verið gerð víða um heim: að færa sölu áfengis úr sérstökum vínbúðum í matvöruverslanir og jafnvel að færa söluna aftur til baka í sérstakar áfengisverslanir.

Niðurstaðan er alltaf sú sama: Þegar opnað er á sölu áfengis í matvöruverslunum þá eykst áfengisneysla, og ekki síst hjá unglingum. Það eru engar forsendur til þess að ætla, að hér verði reynslan önnur.

En hvernig er staðan á Íslandi í dag í alþjóðlegu samhengi? Samkvæmt gögnum ESPAD neyta Íslensk ungmenni einna minnst áfengis af ungmennum í Evrópu. Í Noregi, Svíþjóð og Finnlandi, þar sem ríkið sér um áfengissölu, er drykkja ungmenna einnig lítil – en í Danmörku þar sem áfengi er selt í matvörubúðum er neysla ungmenna með því hæsta sem gerist í Evrópu.

Við getum lært af reynslu nágrannaþjóðanna. Svíar hættu að selja miðlungssterkan bjór í matvöruverslunum árið 1977. Áfengisneysla dróst þá saman um 8%. Dauðsföll og veikindi af völdum áfengisneyslu minnkuðu næstu 6 ár sérstaklega hjá ungmennum. Umferðarslysum fækkaði um 15% á meðal 10-19 ára eftir 1977.

Árið 2010 var gerð skýrsla um mögulegar afleiðingar þess að selja áfengi í sænskum matvöruverslunum. Áætlað var að áfengisneysla myndi aukast um 37% með verulega neikvæðum afleiðingum fyrir lýðheilsu svo sem aukinni dánartíðni, fjölgun ofbeldisbrota og fjölgun veikindadaga.

Í Finnlandi, hófst sala á miðlungs sterkum bjór í 17.400 matvörubúðum í Finnlandi árið 1969. Afleiðingin var sú að sala á vínanda jókst um 46%, allir hópar juku neyslu sína.

Samanburðarskýrsla The Community Guide frá 2011 sem byggir á 17 niðurstöðum, m.a. frá Bandaríkjunum, Kanada, Svíþjóð og Finnlandi, gefur til kynna að með einkavæðingu áfengissölu varð aukning á neyslu 44% að miðgildi.

Allar þessar alþjóðlegu rannsóknir byggja á raunverulegri reynslu og því er erfitt að líta framhjá þeim. Hér á Íslandi er neysla vínanda með því lægsta sem gerist meðal þeirra þjóða sem við berum okkur saman við, það er því mikið svigrúm til aukningar neyslu en lítið svigrúm til að draga úr henni.

Á heimasíðu Landlæknisembættisins segir að allar alþjóðlegar rannsóknir bendi til þess að afnám einkasölu á áfengi muni leiða til aukinnar heildarneyslu. Enn fremur sýni rannsóknir að samhliða aukinni áfengisneyslu aukist samfélagslegur kostnaður vegna áfengistengdra vandamála.

Minnt er á að aukið aðgengi að áfengi, sem leiðir til aukinnar áfengisneyslu, er líklegt til að auka tíðni ofbeldis og annarra samfélagslegra vandamála sem geta tvöfaldað samfélagslegan kostnað vegna áfengisneyslu.

Það er lítill vafi á því að verði frumvarpið að lögum mun það leiða til aukins aðgengis að áfengi, aukinnar neyslu og afleiðingarnar verða verulega neikvæðar fyrir samfélagið. Fyrir mitt leiti er það næg ástæða til að taka afstöðu gegn frumvarpinu.

Kannski eru einhverjir sem vilja sætta sig við aukna áfengisneyslu og lakari lýðheilsu í landinu ef hægt er að sýna fram á einhvern ávinning fyrir neytendur.

Hagsmunir neytenda felast í því að geta keypt gott úrval af áfengi með hóflegri álagningu. Hvorugt virðist vera vandamál í dag. Þjónusta ÁTVR hefur batnað gríðarlega frá því sem þekktist í gamla daga. ÁTVR fær góða dóma í viðhorfskönnunum, vart lakari en einkareknar matvörubúðir, enda er vöruvalið í ÁTVR almennt gott og í stóru vínbúðunum er það frábært. Viðskiptavinir geta leitað ráða hjá sérhæfðu starfsfólki vínbúða sem hefur góða þekkingu á vöruvalinu. ÁTVR hefur þannig lagt sitt af mörkum við að bæta vínmenningu í landinu. Það er vandséð að matvörubúðir geti boðið upp á jafn fjölbreytt úrval og jafn góða þjónustu.

Varðandi verðið, bendir fátt til þess að álagning á áfengi verði minni fari það í matvörubúðir. Ríkið mun eftir sem áður leggja á áfengisgjald. Smásöluálagning ÁTVR er ekki nema 12 – 18% sem er líklega töluvert lægra en flestar matvöruverslanir geta sætt sig við. Ágætt dæmi um þetta má lesa í frétt í Mbl.is frá 2. október í fyrra, en þar kom fram að Hagkaup seldi áfengislaust hvítvín á 1.300 kr en sama vín kostaði þá 870 kr í ÁTVR. Reikna má út að álagning Hagkaupa hafi verið hátt í 80% en ekki 18% eins og er lögbundið hjá ÁTVR.

Á síðasta þingi barst allsherjar- og menntamálanefnd fjöldi umsagna um málið sem eru mjög fróðleg lesning. Flestar umsagnir vara við og leggjast gegn frumvarpinu. Með leyfi forseta vil ég vitna í nokkrar umsagnir.

Í umsögn Læknafélags Íslands kemur fram að félagið “leggst eindregið gegn því að frumvarp þetta verði að lögum. Allar rannsóknir sýna að aukið aðgengi að áfengi eykur áfengisneyslu og þar með vanda sem leiðir af aukinni neyslu. Engin skynsamleg rök mæla með því að breyta núverandi fyrirkomulagi áfengissölu, þ.e. í sérverslunum.” – tilvitnun lýkur.

Félag Íslenskra Hjúkrunarfræðinga segir í sinni umsögn: “Félag íslenskra hjúkrunarfræðinga er því mótfallið þeirri breytingu að færa sölu áfengis yfir í matvöruverslanir þar sem aukinn aðgangur að áfengi mun leiða til aukinnar heildarneyslu sem er andstætt bættri lýðheilsu þjóðarinnar” 

Félag lýðheilsufræðinga lýsir yfir andstöðu við frumvarpið í heild sinni. Félagið telur það vera stórt skref aftur á bak, í forvörnum, að veita aukið aðgengi að áfengi með því að færa sölu áfengis frá ríki í matvöruverslanir með þeim hætti sem frumvarpið leggur til.

Landlæknisembættið segir m.a. “Á grundvelli bestu fáanlegra gagna og við skoðun á niðurstöðum rannsókna og ráðlegginga frá m.a. Alþjóðaheilbrigðismálastofnuninni um aðgerðir í áfengismálum er takmarkað aðgengi að áfengi ein skilvirkasta leiðin til að sporna við aukinni áfengisneyslu og um leið að draga úr þeim skaða sem getur hlotist af áfengisneyslu. Endurspeglast þessi afstaða stofnunarinnar m.a. í stefnumörkun hennar til ársins 2020 undir heitinu Health 2020: A European policy framework and strategy for teh 21 st century og Global strategy to reduce the harmful use of alcohol” og leggst Landlæknisembættið eindregið gegn því að frumvarpið verði að lögum.

Í umsögn Barnaheilla kemur meðal annars fram að “Sýnt hefur verið fram á með rannsóknum að aukið aðgengi að áfengi leiði til aukinnar neyslu þess. Aukin áfengisneysla er líkleg til að hafa slæm áhrif á líf barna. Ekki bara barna sem verða fyrir neikvæðum áhrifum af áfengisneyslu foreldra sinna eða forsjáraðila, heldur líka barna og ungmenna sem freistast til áfengisdrykkju vegna auðveldara aðgengis. Þeim mikla árangri sem náðst hefur með forvarnarstarfi liðinna ára og birtist í minnkandi áfengisneyslu á meðal unglinga, er stefnt í hættu ef frumvarpið verður að lögum.”

Félag áfengis og vímuefnaráðgjafa leggst eindregið gegn frumvarpið meðal annars með eftirfarandi rökum: “Vísindasamfélagið (fræðasamfélag félagsvísinda og heilbrigðisvísinda) hefur haft kenningar sem bæði eru studdar rannsóknum og reynslu sem sýna á órækann hátt að aukið framboð leiðir til aukinnar neyslu. Einnig að aukin neysla veldur afleiðingum sem falla á kostnaðarsaman hátt á samfélagið, sjúkrastofnanir og fangelsi. Engar rannsóknir finnast sem hrekja þetta.”

Jafnréttisstofa bendir meðal annars á að í “IV viðauka [Skýrslu Alþjóðaheilbrigðisstofnuninnar WHO] er jafnframt fjallað um hvemig tengsl séu á milli áfengisneyslu og heimilisofbeldis gegn konum og börnum.”

Og fleiri málsmetandi samtök vara við og leggjast eindregið gegn því að sala áfengis fari í matvörubúðir: þar á meðal: Barnaverndarstofa, Fræðsla og forvarnir, Rannsóknastofnunar í barna- og fjölskylduvernd, og 23 aðildarsamtök Samstarfsráðs um forvarnir,

Virðulegi forseti, Áfengi er engin venjuleg vara. Áfengi veldur fíkn, það er orsakaþáttur í slysum, alvarlegum sjúkdómum og líkamsárásum. Fjöldi alþjóðlegra rannsókna staðfesta, svo algerlega er hafið yfir vafa, að ef áfengi er selt í matvöruverslunum leiðir það til verulega aukinnar neyslu og lýðheilsuvandamál aukast.

Ég er fylgjandi frelsi og þar með talið verslunarfrelsi og vil ekki frekar en aðrir að ríkið sinni verkefnum sem einkaaðilar geta leyst betur af hendi. En í okkar samfélagi eru margvíslegar reglur sem takmarka frelsi einsaklinga í því skyni að vernda rétt þriðja aðila, eða samfélagsins sem annars gæti orðið fyrir tjóni. Við föllumst flest á slíkar takmarkanir. Við spennum öryggisbeltin, ökum ekki yfir á rauðu ljósi og svo framvegis. Þannig er dregið úr hættu á slysum og örorku sem annars gætu orðið byrði á samfélaginu öllu. Bílar gætu verið miklu ódýrari ef ekki væru í þeim bílbelti, líknarbelgir og margvíslegur annar öryggisbúnaður sem er skylt að hafa í þeim. Við látum flest slíkt ófrelsi yfir okkur ganga með glöðu geði enda eru afleiðingar bílslysa öllum ljósar. En finnst mönnum það eitthvað sérstakt ófrelsi að versla í vínbúðum ÁTVR?

Ég kem ekki auga á stóra vandann við núverandi fyrirkomulag. Það er ekkert ófrelsi að koma við í sérverslun ÁTVR þegar ég vil kaupa vín, enda er úrvalið ljómandi gott, álagningin hófleg og þjónustan góð.

Nú má öllum vera ljóst að afleiðingar þess að auka aðgengi að áfengi mun óvéfengjanlega leiða til verulega aukinnar neyslu vínanda. Aukin neysla mun leiða til aukinna langvinnra sjúkdóma, aukinnar slysatíðni, aukins ofbeldis einnig ofbeldis gegn konum og börnum.

Er öllu þessu fórnandi til að stórkaupmenn geti aukið gróða sinn um nokkra milljarða á ári? Er öllu þessu fórnandi svo að ég geti skutlað Bónusbjór eða Hagkaups rauðvíni í körfuna þegar ég fer út í matvörubúð?

Það verður hver að svara því fyrir sig en ég segi NEI!

Nefndin gerði þá breytingu á frumvarpinu að heimildin takmarkaðist við 5% af hreinni eign lífeyrissjóðs. Lífeyrissjóðir hafa til þessa haft heimild til að fjárfesta 20% af hreinni eign í verðbréfum óskráðra fyrirtækja en hún breytist ekki við þetta. 

Niðurstaða álits meirihluta efnahags- og viðskiptanefndar er þessi:

„Það er mat meiri hlutans að auknar fjárfestingarheimildir lífeyrissjóða á markaðstorgi fjármálagerninga verði til þess að auka fjölbreytni fjárfestingarkosta sem lífeyrissjóðum standi til boða á innlendum markaði. Þannig verði mögulegt að auka áhættudreifingu í eignasöfnum lífeyrissjóða.
Meiri hlutinn telur frumvarpið auðvelda lífeyrissjóðum að fjárfesta í smáum og meðalstórum fyrirtækjum sem lúta skarpari laga- og regluumgjörð. Það geti bæði bætt ávöxtun lífeyrissjóða og aukið hagvöxt. Þá bendir meiri hlutinn á að endanleg ábyrgð á fjárfestingum lífeyrissjóða liggur fyrst og fremst hjá stjórnum þeirra.
Skort hefur hvata fyrir smá og meðalstór fyrirtæki til að undirgangast kröfur MTF um gagnsæi og upplýsingagjöf en frumvarpið miðar að því að auka þann hvata.“

Rétt er að halda því til haga að einn þingmaður var mótfallinn því að lífeyrissjóðir fengju þessa heimild og hann skilaði séráliti í málinu. Það spunnust því nokkuð líflegar umræður um málið. Sjá má upptöku hér.

Frískuldamarkið kom ekki inn á síðustu starfsdögum þingsins fyrir jól eins og Glúmur vill meina. Umsagnaraðilar um málið færðu á fundum nefndarinnar rök fyrir frískuldamarki. Þau rök koma t.d. fram í erindi Sambands íslenskra sparisjóða sem nefndinni barst í október.

Fjármálaráðuneytið og nefndin lögðu mikla vinnu í að bregðast við þeim fjölmörgu ábendingum og umsögnum sem komu til efnahags- og viðskiptanefndar vegna bankaskattsins. Fjármálaráðuneytið sendi nefndinni tillögur til úrbóta á mörgum þáttum frumvarpsins, þar á meðal var skattprósentan hækkuð og frískuldamarki bætt inn. Hér má sjá feril frumvarpsins.

Frískuldamark er fullu í samræmi við upprunalegan tilgang laga um bankaskatt

Í lögum 155 frá 2010 um bankaskatt stendur:

„Markmið þessara laga er tvíþætt, annars vegar að afla ríkinu tekna til að mæta þeim mikla kostnaði sem fallið hefur á ríkissjóð vegna hruns íslenska fjármálakerfisins, hins vegar að draga úr áhættusækni fjármálafyrirtækja með því að leggja sérstakan skatt á skuldir þeirra vegna þeirrar kerfisáhættu með tilheyrandi kostnaði sem áhættusöm starfsemi þeirra getur haft í för með sér fyrir þjóðarbúið.”

Frískuldamarkið, og rökin fyrir því koma fram í áliti meirihluta efnahags- og viðskiptanefndar til 2. umræðu. Þar segir:

„Fyrir nefndinni var því sjónarmiði hreyft að sérstakur skattur á fjármálafyrirtæki muni koma sérstaklega þungt niður á smærri fjármálafyrirtækjum og jafnvel, í einhverjum tilvikum, leiða til þess að einhver þeirra legðu upp laupana. Einnig kom fram það sjónarmið að minni fjármálafyrirtækjum fylgdi lítil kerfislæg áhætta og þau hefðu ekki bakað ríkissjóði jafn mikið tjón í hruninu og stærri fjármálafyrirtæki.“

Rökin fyrir frískuldamarkinu eru skýr og í samræmi við tilgang laganna. Það hefði ekki þjónað tilgangi laganna að láta þau fjármálafyrirtæki borga sem ekki bökuðu ríkissjóði tjón og voru of lítil til að valda kerfisáhættu. Þess má geta að bæði í Þýskalandi og í Bretlandi tíðkast frískuldamark á bankaskatt sem þar leggst á skuldir banka.

Fyrsti, annar og þriðji minnihluti nefndarinnar lögðu fram sérálit um frumvarpið, í þeim er fjallað um bankaskattinn en engar athugasemdir gerðar við frískuldamarkið sem meirihlutinn lagði til eða fjárhæð þess.

Frískuldamarkið kom inn í frumvarpið strax við aðra umræðu um málið. Þingið fékk því tækfæri til að ræða frískuldamarkið og fjárhæð þess við tvær umræður.

Ennfremur var atkvæði sérstaklega um frískuldamarkið og greiddu 55 þingmenn atkvæði með því.

Það er því ekki rétt, sem Glúmur ýjar að í pistli á Andriki.is, að frískuldamarkinu hafi á einhvern hátt verið hraðað sérstaklega í gegnum þingið. Frískuldamarkið er í fullu samræmi við upphaflegan tilgang laga um bankaskatt. Fjárhæð þess og útfærsla þess kom til efnahags- og viðskiptanefndar frá fjármálaráðuneytinu en ekki nefnd Sigurðar Hannessonar um leiðréttingu á skuldum heimilanna. Dylgjur Glúms Björnssonar eiga því ekki við rök að styðjast.

Í þættinum Vikulokin á RÚV 20. júlí, þar sem ég og Hallgrímur vorum meðal gesta kom meðal annars til tals hvort RÚV væri heppilegur vettvangur fyrir pólitíska pistla af þessu tagi. Hallgrími fannst RÚV heppilegur vettvangur, nefndi meðal annars málfrelsi og þörf fyrir ádeilu á stjórnvöld, en ég benti á að gæta þyrfti jafnræðis hjá RÚV í pólitískum áróðri.

Í lögum um RÚV stendur að RÚV skuli í starfháttum sínum „Ábyrgjast að sanngirni og hlutlægni sé gætt í frásögn, túlkun og dagskrárgerð, leitað sé upplýsinga frá báðum eða öllum aðilum og sjónarmið þeirra kynnt sem jafnast.“

Samkvæmt því mætti álykta að ef einum gestapenna er boðið að flytja pistla um sín pólitísku sjónarmið á RÚV, þá eigi fulltrúum annara pólitískra sjónarmiða að veitast jöfn tækifæri hjá RÚV. Hallgrími leist bara vel á það.  Kannski er það líka skásta lausnin úr því sem komið er, þótt eflaust kunni einhverjir að sakna pistla um menningu og listir þegar pólitíkin tekur öll völd í menningarþættinum Víðsjá.

Svo fór spjallið að snúast um fréttir RÚV sem mörgum finnast ekki alltaf nógu hlutlægar. Í lögum um RÚV segir að Ríkisútvarpið skuli sinna lýðræðislegu hlutverki sínu m.a. með því að „Veita víðtæka, almenna og hlutlæga frétta- og fréttaskýringaþjónustu um innlend og erlend málefni líðandi stundar“. Talsvert hefur borið á efasemdum um að RÚV takist nógu vel að gæta hlutlægni. Á Facebook er umræðuhópur sem veitir RÚV aðhald í þessu efni. Í hópnum eru hátt í 400 meðlimir sem setja inn færslur nánast daglega.

Andi laganna um RÚV er alveg skýr, gæta skal hlutlægni í fréttum og fréttaskýringum. Vandinn er hinsvegar sá að það er alls ekkert eftirlit með því að svo sé. Enginn formlegur farvegur hjá RÚV fyrir kvartanir. Það er auðvitað ekki viðunandi.

Hjá BBC og víða á norðurlöndum er faglegt eftirlit með hlutlægni í fréttum- og fréttaskýringum. Slíkt eftirlit miðar hvorki að ritskoðun né skoðanakúgun heldur að hlutlægni í fréttamennsku. Markmiðið er að fyrirbyggja að þjóðarfjölmiðli sé misbeitt í þágu sérhagsmuna eða pólitískra afla.

Það hlýtur að vera í verkahring stjórnar RÚV að tryggja að stofnunin fari að lögum um RÚV og farið sé að lögum hvað varðar hlutlægni. Stjórn RÚV ber því að koma á virku eftirliti í því efni. Stjórnin gæti byrjað á að skoða hvernig slíku eftirliti er háttað t.d. hjá BBC og öðrum fjölmiðlum í þjóðareign. Um það fjallar til dæmis þessi skýrsla frá BBC Trust.