Inngangur
Undirritaður tók, ásamt fleirum, þátt í söfnun undirskrifta þar sem skorað var á forseta Íslands að vísa Icesave III lögunum til þjóðaratkvæðis. Í framhaldi af ákvörðun forsetans um að vísa málinu til þjóðarinnar tók undirritaður einnig þátt í málefnalegri baráttu fyrir því að kjósendur höfnuðu lögunum.

Eftirfarandi ábendingar eru því byggðar á beinni reynslu af ofangreindum verkefnum og eru settar fram í þeirri von að þær geti nýst við að bæta umgjörð þjóðaratkvæðagreiðslna hér á landi.

ÚRBÆTUR VARÐANDI SÖFNUN UNDIRSKRIFTA

1. Ákveða þarf með lögum fresti til undirskriftasöfnunar

Engar reglur eru um hve langan frest kjósendur skuli hafa til að safna undirskriftum til að andmæla lögum. Slík regla virðast vera brýn í ljósi þess að ríkisstjórn Íslands skammtaði aðeins sjö daga til söfnunar undirskrifta í Icesave III. Deila má um hversu lýðræðisleg sú ákvörðun var.
Í Sviss er lögfestur 100 daga frestur áður en ný lög taka gildi. Sá frestur er hugsaður til þess að kjósendur hafi ráðrúm til að bregðast við nýjum lögum og tíma til að safna undirskriftum gegn þeim.
Alþingi gæti sett sér þá vinnureglu að lög taki ekki gildi fyrr en að 60 dögum liðnum frá samþykkt þeirra. Síðar mætti binda sams konar reglu í stjórnarskrá.

2. Setja þarf reglur um framkvæmd undirskriftasöfnunar

Engar reglur eru til um framkvæmd undirskriftasöfnunar, vegna áskorunar til forseta um að neyta málskotsréttar. Slíkar reglur þyrftu meðal annars að taka afstöðu til eftirfarandi: Skulu þátttakendur njóta nafnleyndar?, Hvaða upplýsingar skal skrá?, Hvaða viðurlög skulu vera við því að spilla skráningu? Hvernig skal sannreyna skráningar? Á hvaða formi skal skila undirskriftum til forsetans? Hve lengi skal geyma gögn og hvar? Hverjir mega skoða gögnin?

3. Útvegað sé kerfi til að safna undirskriftum

Aðstandendur kjosum.is þurftu sjálfir að útvega allan búnað og leggja í ómælda vinnu við hönnun og þróun kerfis svo fólk gæti skrifað undir áskorun á netinu. 
Árangur í söfnun undirskrifta ætti ekki að ráðast af því hversu mikla eða litla getu aðstandendur hafa til að hanna og reka slík kerfi, heldur því hve margir kjósendur vilja í raun skrifa undir.
Eðlilegra væri að stjórnvöld myndu útvega staðlað kerfi til að safna undirskriftum á netinu, sem aðstandendur gætu sótt um aðgang að. Bæði InDefence og Kjósum.is geta lagt til góð ráð um hönnun slíks kerfis. Kostnaður við þróun slíks kerfis myndi líklega vera á bilinu 2-3 milljónir en rekstrarkostnaður í framhaldi af því hverfandi.

4. Leiðbeiningar, ráðgjöf, aðstaða og tilkynning til kjósenda

Kjósum.is sótti um en fékk ekki stuðning frá hinu opinbera. Eðlilega byggist söfnun undirskrifta á sjálfboðavinnu en stjórnvöld ættu samt að útvega leiðbeiningar, ráðgjöf, einhverja lágmarksaðstöðu og ekki síst kynna söfnunina almenningi með formlegum hætti.
Hafa má í huga að aðstandendur þurfa að takast á við ríkisstjórn sem hefur fjölda manns í vinnu til að halda sínum málstað á lofti. Þessi aðstöðumunur verður seint jafnaður, en þeim mun mikilvægara að settar verði reglur um einhvern lágmarksstuðning fyrir forvígismenn áskorana.

5. Ákveðum hvað þarf margar undirskriftir

Það eru engar reglur um það hve margar undirskriftir þurfi til að forseti vísi lögum til þjóðaratkvæðis. Það er bagalegt að óvissa sé um þetta atriði.
Forsetinn getur eytt þessari óvissu sjálfur með því að setja sér þá vinnureglu að vísa málum til þjóðarinnar ef t.d. 10% atkvæðabærra manna skora á hann að gera það. Alþingi gæti sömuleiðis sett sér sambærilega reglu. Þótt slík viðmið eigi endanlega heima í stjórnarskrá er ekki nauðsynlegt að bíða eftir endurskoðun hennar til að taka þau í gagnið.

AÐDRAGANDI ÞJÓÐARATKVÆÐAGREIÐSLU OG ÚRBÆTUR

6. Kynningarefni stjórnvalda til kjósenda innihaldi rökin með og móti

Í aðdraganda þjóðaratkvæðis ber innanríkisráðuneyti að dreifa bæklingi með lögunum á öll heimili. Í þetta sinn ákvað Alþingi að ganga lengra og fól ráðuneytinu að útvega einnig í bæklinginn hlutlaust kynningarefni um málið.
Báðar fylkingar ættu að fá að ganga úr skugga um hlutleysi slíks kynningarefnis áður en það er fullfrágengið, og tækifæri til að koma á framfæri athugasemdum. 
Báðar fylkingar eiga að fá hæfilegt svigrúm til að setja fram sín meginrök í rituðu máli og þau rök fylgi kynningarefni stjórnvalda til kjósenda. 
Með þessu móti gætu kjósendur kynnt sér staðreyndir málsins og rökin með og móti og þannig myndað sér upplýsta skoðun.

7. Tryggja þarf kjósendum hæfilegan frest til að mynda sér skoðun

Kjósendur eiga rétt á því að kynna sér málavexti, skoða rökin með og móti og mynda sér upplýsta skoðun. Þetta tekur allt tíma og voru 48 dagar allt of knappur tími í Icesave málinu. Upplýsingabæklingur stjórnvalda kom til dæmis ekki í hús fyrr en fimm dögum fyrir kosningar.
Þrír mánuðir ættu að vera lágmarksfrestur og engin vanþörf á því að binda þann frest í lög til að setja ofurkappi ríkisstjórna skorður. 
Leiðrétta þarf án tafar meinlegt ójafnvægi í lögum 91/2010 um framkvæmd þjóðaratkvæðagreiðslna. Samkvæmt 4. gr. skal halda þjóðaratkvæðagreiðslu innan 2 mánaða hafi forseti beitt málskotsrétti. En hafi þingið sjálft vísað lögum til þjóðarinnar skal halda atkvæðagreiðsluna eftir a.m.k. 3 mánuði, en þó innan árs. Spyrja má hvers vegna kjósendum sé ekki tryggður neinn lágmarks-umhugsunartími þegar forseti vísar til hennar málum? Þjóðin hlýtur að áskilja sér jafn langan tíma til að mynda sér upplýsta skoðun hvort sem þing eða forseti vísa til hennar málum.

8. Gera þarf lágmarkskröfu til fjölmiðla um jafnvægi í miðlun

Fjölmiðlar léku stórt hlutverk í því að upplýsa kjósendur um Icesave III málið. Flestir miðlar tóku afstöðu með eða á móti og hygluðu sínum málstað. Þrátt fyrir það, sáu flestir miðlar sóma sinn í því að loka ekki algerlega á efni frá andstæðingum.
En hvað ef miðlarnir hefðu lokað algerlega á andstæð sjónarmið? Hvað ef þeir hefðu allir haft sömu afstöðu til málsins? Hefðu kjósendur þá getað tekið upplýsta ákvörðun? 
Í nýjum fjölmiðlalögum stendur í 26. gr.: „Fjölmiðlaveitu sem hefur þá yfirlýstu stefnu að beita sér fyrir tilteknum málstað skal vera óskylt að miðla efni sem gengur í berhögg við stefnu miðilsins.“ Ekki verður séð að þetta ákvæði stuðli að auknu jafnvægi í miðlun.
Vald fjölmiðla er mikið og það er sjálfsagt að því valdi fylgi einhver lágmarkskrafa um jafnvægi í miðlun svo lýðræðið verði síður hneppt í fjötra þeirra valdablokka sem stjórna fjölmiðlum. 
Sjá tilmæli Evrópuráðsins um sama efni:
http://www.coe.int/t/dghl/standardsetting/media/doc/cm/rec(1999)015&expmem_EN.asp

9. Auglýsingar og uppruni fjármagns

Pólitískar auglýsingar geta skipt töluverðu máli. Í þetta sinn virtust báðar fylkingar hafa nægan aðgang að fjármagni til að auglýsa. En það má vel sjá fyrir sér baráttu og málefni þar sem aðgangur fylkinga að fjármagni væri mjög ójafn.
Það hlýtur að vera æskilegt að úrslit kosninga ráðist fremur af eðli máls og upplýstri skoðun kjósenda en því hversu greiðan aðgang fylkingar hafa að fjármagni. 
Auglýsingabann er ekki góður kostur, en það mætti setja eitthvert þak á auglýsingamagnið til að draga úr forskoti fjármagnsins.

Uppruni fjármagns getur líka skipt máli. Eðlilegt er að einstaklingar njóti nafnleyndar, en vafasamara að fyrirtæki og samtök sem leggja fram fé njóti nafnleyndar. Eða að þeir aðilar sem leggja fram meira en 500 þúsund, eða meira en 20% njóti ekki nafnleyndar. 
Girða þarf fyrir að erlendir aðilar, t.d. ESB eða Kína, geti tekið beinan og óbeinan þátt í kosningabaráttu og fjármögnun fylkinga hér á landi í aðdraganda kosninga.

10. Það þarf eftirlit með hlutleysi RÚV

Í lögum nr. 6/2007 um Ríkisútvarpið stendur „Gæta skal fyllstu óhlutdrægni í frásögn, túlkun og dagskrárgerð.“ Í lögin vantar hins vegar ákvæði um hvernig eftirliti með óhlutdrægni skuli vera háttað og það eru engin viðurlög við misnotkun á RÚV hvað þetta varðar. Starfsfólki RÚV er í raun gefið algert sjálfdæmi um það hvort það uppfylli kröfur um óhlutdrægni í sínum störfum. Ákvæðið um hlutleysi er því haldlaust.

Margir hafa bent á að umfjöllun RÚV hafi verið hlutdræg í Icesave málinu. Meðal þess sem bent hefur verið á er að: starfsmenn RÚV notuðu iðulega orðið „skuld Íslands“ þegar „kröfur Breta og Hollendinga“ bar á góma. Þegar fræðilegir álitsgjafar voru fengnir til viðtals gleymdist oft að fá einn frá hvorri fylkingu. Það gleymdist einnig að geta þess er álitsgjafar voru hlutdrægir, eða jafnvel á kaupi við að halda fram málstað stjórnvalda. Þess var ekki heldur gætt nægilega að gefa talsmönnum beggja sjónarmiða jafn langan tíma til að tjá sig.

Fyrirbyggja þarf að slík brot á hlutleysisákvæðinu endurtaki sig í öðrum þjóðaratkvæðagreiðslum. Það má gera með því að setja nánari reglur um hvernig RÚV skuli gæta hlutleysis. Einnig þarf að setja reglur um hvernig skuli taka á ábendingum um brot á hlutleysi. Kærufarvegur þarf að vera ljós. Skilgreina þarf einnig viðurlög við brotum á hlutleysi.

Ofangreint áður birt 27.5.2011 og var sent allsherjarnefnd alþingis.

Þann 23. janúar 1973 hófst óvænt eldgos rétt við bæjarmörkin í Vestmanneyjum. Tveim vikum síðar hófust tilraunir til að dæla sjó á hraunið til að beina rennsli þess frá byggð og mannvirkjum.

Kæling hraunsins hafði töluverð áhrif og árið 1997 birti Jarðvísindastofnun Bandaríkjanna skýrslu um hraunkælinguna í gosinu í Heimaey. Skýrslan fjallar um sögu verkefnisins, þau vandamál sem upp komu og hvernig þau voru leyst. Þessi þekking gæti komið að gagni færi svo að glóandi hraun ógni hér byggð á nýjan leik.

Skýrslan heitir „Lava-Cooling Operations During the 1973 Eruption of Eldfell Volcano,
Heimaey, Vestmannaeyjar, Iceland“ og er að uppistöðu til þýðingar á greinum eftir jarðeðlisfræðinginn Þorbjörn Sigurgeirsson og verkfræðingana Valdimar Kr. Jónsson og Matthías Matthíasson.

Jarðvísindamenn telja nú vaxandi líkur á eldgosi á Reykjanesskaga. Jarðskjálftar teljast í þúsundum dag hvern og það grynnist niður á kvikugang sem gæti brátt náð upp á yfirboðið. Það er því ekki hægt að útiloka þann möguleika að hraun byrji að renna í átt að byggð eða mannvirkjum.

Það væri ábyrgt af stjórnvöldum að hefja nú þegar undirbúning að hraunkælingu þótt gos sé ekki hafið. Fyrsta skref í slíkum undirbúningi væri að skipa hóp fólks með nauðsynlega verkþekkingu til að stýra slíkri framkvæmd. Hópurinn myndi byrja á því að kynna sér reynsluna frá Heimaey, skoða sviðsmyndir um gosstaði og hraunrennsli og meta hvað þurfi af tækjabúnaði, efni, orku og mannafla.

Skoða þyrfti hvað væri þegar til í landinu af nauðsynlegum tækjabúnaði svo sem öflugum sjódælum (mögulega dæluskip) og útvega þann búnað sem vantar til landsins. Reikna þarf með að dæla þurfi 1-2 tonnum af sjó á hverri sekúndu nokkra kílómetra leið og allt að 80m upp fyrir sjávarmál. Kanna þarf hvort það sé til nóg af rörum í landinu, en það gæti hæglega þurft 5-15 km af lagnaefni með allt að 50cm þvermáli. Útbúa þyrfti tugi af dælustútum og hundruð af alls kyns lagnatengjum og margt fleira. Síðast en ekki síst þarf að finna og þjálfa þann mannskap sem yrði til taks.

En er þessi undirbúningur kannski þegar hafinn? Í frétt frá stjórnarráðinu 12. mars sl. segir „Ríkisstjórnin ákvað á fundi sínum í dag að fela hópi ráðuneytisstjóra að leiða nauðsynlega vinnu við undirbúning verndar mikilvægra innviða vegna mögulegra eldsumbrota á Reykjanesi. Huga þarf að hröðum og öruggum viðbrögðum við mögulegum eldsumbrotum, styðja við vinnu heimaaðila og tryggja um leið fyllsta öryggi íbúa.“

Þetta er gott framtak en því miður kemur ekki fram í tilkynningunni hvort hafinn sé sá undirbúningur sem nauðsynlegur er til að geta kælt hraunstrauma með skömmum fyrirvara.

Slíkur undirbúningur kostar eflaust bæði tíma og peninga en hann gæti líka átt þátt í að forða innviðum og byggð frá tjóni sem numið gæti milljörðum.

Afkoma ríkissjóðs versnar við söluna
Lækkun á vaxtabyrði ríkissjóðs: Ætla má að sala á 30% hlut í Landsbankanum gæti skilað á bilinu 70-80 milljörðum í ríkissjóð. Ef sú upphæð væri notuð til að greiða upp ríkisskuldir myndi árlega vaxtabyrði ríkissjóðs lækka um 2-3 millarða. Vaxtajöfnuður ríkissjóðs batnar um sömu fjárhæð því vaxtajöfnuður tekur ekki tillit til arðs.

Meiri lækkun á arði til ríkissjóðs: Arður ríkisins af 98% eignarhlut í Landsbankanum undanfarin þrjú ár var samtals 53 milljarðar. Árið 2015 fékk ríkið 23,5 milljarða í arð af Landsbankanum og ætla má að ríkið gæti fengið hátt í 20 milljarða í arð á næsta ári. Ef ríkissjóður hefði verið búinn að selja 30% eignarhlut í bankanum í upphafi árs 2015, hefði arðgreiðslan til ríkisins verið 7 milljörðum lægri.

Niðurstaðan: Að teknu tilliti til arðs og vaxta af ríkisskuldinni hefur ávinningur ríkisins af því að eiga bankann á árinu 2015 numið 3-4 milljörðum. Á næsta ári er útlit fyrir að ávinningurinn verði 2-3 milljarðar. Einhverjir telja líklegt að arðsemi bankans verði minni í framtíðinni en um slíkt er ekki auðvelt að spá. Fákeppni á íslenskum bankamarkaði gæti skilað bönkum góðum hagnaði um ókomin ár.

Tímasetning óheppileg
Arion og Íslandsbanki eru að stærstum hluta í eigu slitabúa föllnu bankanna en slitabúin þurfa að selja bankana til að geta greitt kröfuhöfum sínum út. Svo gæti farið að allir bankar landsins verði því til sölu með skömmu millibili. Svo mikið framboð á hlutabréfum í bönkum getur spillt fyrir því að ríkissjóður nái að hámarka söluvirði 30% hlutarins.

Er brýnt að einkavæða Landsbankann?
Á ríkið að standa í bankarekstri? Um þetta atriði virðast skoðanir vera skiptar. Sumir benda á að ríkið hafi ekki staðið sig sérlega vel í rekstri banka en aðrir benda á að eftir að ríkisbankarnir voru einkavæddir liðu aðeins örfá ár þangað til þeir fóru á hausinn. Það er því ekki endilega sannað að einkaaðilar séu færari en ríkið í því að reka banka.

Þegar venjuleg fyrirtæki fara í þrot bera hluthafar og kröfuhafar tapið en þegar banki fer í þrot kemur ríkissjóður ávallt til bjargar á kostnað skattgreiðenda eins og ótal dæmi sanna bæði hér og erlendis. Enda eru innstæður í bönkum sá gjaldmiðill sem hagkerfið byggir á í öllum viðskiptum. Hvort sem ríkið á bankana eða ekki er það því óhjákvæmilega í bakábyrgð fyrir rekstrinum. Þegar ríkisbanki er einkavæddur flyst arðurinn til nýja eigandans en eftir sem áður situr stór hluti áhættunar hjá ríkinu.

Samantekt
Ef ríkiðssjóður selur 30% hlut í Landsbankanum er útlit fyrir að afkoma ríkissjóðs versni um 2-4 milljarða á ári því arðstekjur ríkissjóðs munu lækka meira en vaxtagjöld hans. Betra fyrir ríkissjóð að eiga hlutinn áfram.

Ef stefnt er að því að fá gott verð fyrir hlutinn er ekki vænlegt að fara af stað með söluna á svipuðum tíma og slitabúin reyna að selja hina bankana tvo.

Gjaldþrot einkavæddu bankana bendir ekki til þess að einkaaðilum sé betur treystandi til að reka banka en ríkinu. Hvort sem banki er einkavæddur eða ekki mun ríkið koma bankanum til bjargar þegar eigendurnir keyra hann út af sporinu. Arðurinn mun flytjast að fullu til kaupandans en stór hluti áhættunar situr eftir hjá ríkinu.

Í þessari stuttu ræðu langar mig til að vekja athygli á ólíkum hagsmunum bankakerfisins og fólksins í landinu og mikilvægi þess að í því efni verði komið á betra jafnvægi en nú er. Ég tel að stjórnmálamenn allra flokka ættu að geta sameinast um þetta markmið.

En áður en ég vík að bankakerfinu, vil ég nota tækifærið til að fagna þeim mikla árangri sem ríkisstjórn Framsóknar og Sjálfstæðisflokks hefur náð á fyrsta ári kjörtímabilsins. Ekki síst með vel útfærðum aðgerðum í þágu skuldsettra heimila, en skuldir þeirra hafa tvöfaldast á tuttugu árum og íslensk heimili með þeim skuldsettustu í heimi.

Ég er því vægast sagt undrandi á því hvað stjórnarandstaðan hefur barist hatrammlega gegn því að komið sé til móts við heimilin með aðgerðum sem lækka skuldir og hvetja til sparnaðar. Þessi úrræði geta nýst 100 þúsund heimilum. Skuldir þeirra geta lækkað um 150 milljarða á næstu þrem árum án verulegra aukaverkana fyrir hagkerfið eða ríkissjóð. Úrræðin draga úr því misrétti sem skapaðist eftir hrun, en áður höfðu 13 þúsund heimili fengið 46 milljarða niðurfærslu með 110% leiðinni og gengislánadómar hafa skilað 108 milljörðum til 9 þúsund heimila.

Nú líður að því að heimilin geti sótt um þátttöku í leiðréttingu og skattfrjálsri nýtingu séreignasparnaðar og því ber að fagna. Ég vil nota þetta tækifæri til að þakka öllum þeim sem hafa lagt af mörkum til að gera þessi mikilvægu úrræði að veruleika.

En víkjum nú að bankakerfinu og peningamálum

Á meðan atvinnurekendur og launafólk karpa um kaup og kjör, rennur allt of stór hluti af verðmætasköpun atvinnulífsins til bankanna. Á síðasta ári var hagnaður stóru bankanna þriggja samtals 66 milljarðar. Til að setja þessa tölu í samhengi, er hagnaður bankanna ríflega 600 þúsund kr á hvert heimili í landinu.

Bankar, hafa vissulega mikilvægu hlutverki að gegna – að miðla fé frá sparifjáreigendum til lántakenda –  en því miður geta bankar einnig búið til peninga úr engu og þar er vandinn. Aðferð banka við peningamyndun var nákvæmlega lýst í nýlegri skýrslu Englandsbanka. Í framhaldi af því birti Financial Times grein þar sem færð eru rök fyrir því að bönkum verði bannað að búa til peninga. Umræðan um peningavaldið, sem lengi hefur verið á jaðrinum er nú loks komin í sviðsljósið.

Peningar sem bankar búa til eru í formi innstæðna sem við landsmenn notum í staðinn fyrir seðla í viðskiptum. Jafnvel ríkissjóður tekur við bankapeningum til greiðslu á sköttum.

Peningafölsun er alvarlegur glæpur. Ástæðan er sú að þegar falsaðir peningar fara í umferð þá minnkar kaupmáttur þeirra peninga sem fyrir eru. Sá hagnast sem fær að búa til peninga og skipta þeim fyrir raunveruleg verðmæti, allir aðrir tapa. Hvers vegna leyfum við einkabönkum að búa til peninga úr engu og það með ríkisábyrgð?

Í mörgum ríkjum hafa orðið bankahrun vegna misnotkunar banka á peningavaldinu. Hér fimmfölduðu bankarnir peningamagn í umferð á fimm árum. Það endaði með ósköpum. Gjaldmiðillinn hrundi og við sitjum uppi með fjármagnshöft.

Enn hafa bankar heimild til að búa til peninga úr engu. Það hlýtur að vera eitt  brýnasta verkefni þingsins að mynda sér skoðun á þvi og bæta úr.

Vandamálið er reyndar ekki sér-íslenskt. En Ísland er sjálfstæð þjóð með sjálfstæða mynt og gæti því orðið eitt af fyrstu ríkjum heims til að taka upp betra fyrirkomulag í peningamálum.

Hér munu að sjálfsögðu takast á hagsmunir almennings og bankanna. Spurningin er hvort ágóði af peningamyndun á að renna í sameiginlegan ríkissjóð þjóðarinnar eða hvort ágóðinn á að enda í vösum þeirra sem eiga bankana. Hér er um að ræða tugi milljarða á ári. Hundruð þúsunda króna á hvert heimili.

Í vetur skipaði forsætisráðherra sérfræðihóp til að skoða hvernig peningamyndun hefur verið háttað hér á landi og meta árangur þess fyrirkomulags sem við höfum búið við og koma með tillögur að úrbótum. Hópurinn mun skila niðurstöðum í haust sem verða vafalaust áhugaverðar.

Virðulegi forseti,

Ég vil hvetja alla landsmenn til að kynna sér þetta hagsmunamál og velta því fyrir sér hvernig einkabankar hafa farið með peningavaldið hingað til og hvort hugsanlega sé tímabært að koma því í öruggari höfn.

Peningamál þjóðarinnar eru í hugum margra stórt vandamál, en í stórum vandamálum eru oft fólgin mikil tækifæri. Að mínu mati bendir allt til þess að hér sé einmitt tækifæri til að breyta veikleika okkar smáa gjaldmiðils í styrk og stöðugleika. Tækifæri til að draga úr þeim mikla kostnaði og áhættu sem fylgir bankakerfinu og bæta um leið lífskjör alls almennings.

Kæru landsmenn, framundan eru ótal tækifæri og fullt tilefni til að horfa björtum augum til framtíðar.

Góðar stundir og gleðilegt sumar.

Í svari mínu lagði ég áherslu á að ég vissi ekki frekar en aðrir þingmenn hvað starfshópurinn sem vinnur að tillögum muni leggja til í nóvember og einnig að ég vildi ekki grípa fram fyrir hendurnar á hópnum.

En Helgi spurði líka hver mín persónulega afstaða væri og svar mitt var:

„Ég man eftir því að hafa fengið þá spurningu áður á fundum í aðdraganda kosninga. Þá svaraði ég á þá leið að mér þætti réttlátt að menn nytu ekki tvisvar sinnum leiðréttingar heldur væri þetta hugsað til þess að jafna aðstöðu manna.

Sumir hafa lent í því að fá leiðréttingu fyrir dómstólum, fyrir héraðsdómi og Hæstaréttar, af því að þeir voru með ólögleg lán. Vilja menn innifela þá líka, að þeir fái líka lækkun? Að sjálfsögðu ekki, þarna er verið að reyna að jafna leikinn. Hafi menn þegar fengið einhverja leiðréttingu á forsendubrestinum þurfa þeir ekki að fá hana aftur, það er mín afstaða. Ég vil ekki grípa fram fyrir hendur nefndarinnar eða störf þingsins. Við munum taka afstöðu til allra þessara tillagna þegar þær koma til þingsins.“

Þetta svar hefur orðið tilefni til furðu mikils fréttaflutnings.  Þó lýsir það aðeins afstöðu eins þingmans sem á líkt og fleiri þingmenn eftir að taka afstöðu til endanlegra tillagna ríkisstjórnarinnar þegar þær koma til þingsins.

RÚV: Fólk fái ekki tvöfalda skuldaleiðréttingu
MBL: Fólk fái ekki leiðrétt tvisvar sinnum
VISIR: Fyrri leiðréttingar dragast frá leiðréttingum lána

Könnun Félagsvísindastofnunar bendir sterklega til þess að landsmenn séu búnir að fá sig fullsadda af þeirri neikvæðu og óskilvirku umræðuhefð sem hefur þróast í þingsal Alþingis.

Það er rétt að taka fram að utan þingsalarins eru samskipti þingmanna með allt öðru og betra sniði. Nefndarstarfið fer fram fyrir luktum dyrum og þá er framkoma og samvinna þingmanna yfirleitt til mikillar fyrirmyndar. Þingmenn eru því greinilega færir um að eiga málefnaleg samskipti þegar þeir vilja svo við hafa.

Umræður í þingsal eru hins vegar í beinni útsendingu, þar er hvert einasta orð tekið upp og birt. Ætla mætti að fyrir opnum tjöldum myndu þingmenn leggja kapp á að sýna sínar bestu hliðar en því miður er reyndin önnur. Þingmenn virðast líta á þingsalinn sem vettvang fyrir einhverskonar pólitískar burtreiðar. Áherslan er lögð á að koma höggi á pólitíska andstæðinga og keppast um athygli fjölmiðla. Átök eru talin ná betur til fjölmiðla en friðsamleg samskipti. Uppbyggileg og málefnaleg rökræða víkur þannig fyrir karpi og deilum.

Nú verða þingmenn allir sem einn að vinna að því að endurheimta traust almennings til Alþingis. Könnun félagsvísindastofnunar sýnir hve mikilvægt er að þingmenn vandi framkomu sína og samskipti í þingsal. Þingforseti gæti þurft að beita meiri aga en hingað til og ávita þingmenn ef þeir fara út af sporinu í ræðustól. Setja þarf fram leiðbeiningar til þingmanna svo þeir þurfi ekki að velkjast í vafa um hvar línan er dregin, og þeim sé ljóst hvað teljist vönduð og málefnaleg framsetning.

Þessu til stuðnigs er vísað til Kaliforníu sem býr við einhverskonar beint lýðræði og rambar á barmi gjaldþrots. Ef vísað er til góðrar reynslu Svisslendinga af beinu lýðræði þá er hún skýrð í burtu með því að sú þjóð hafi meiri lýðræðisþroska en aðrar þjóðir. Íslendingar séu hinsvegar mjög vanþroska og vísir til að klúðra þessu eins og öllu öðru.

Rökin gegn þessari afstöðu eru tvenns konar. Í fyrsta lagi eru leikreglur beins lýðræðis ekki þær sömu í Kaliforníu og Sviss. Í öðru lagi hefur reynslan sýnt að kjósendur verða ábyrgari og sýna meiri skynsemi í ákvörðunum ef þeir fá meiri áhrif.

Stigsmunur á Kaliforníu og Sviss

Í Sviss er mikil áhersla lögð á að ná samkomulagi milli þings og þeirra kjósenda sem vilja þjóðaratkvæði um tiltekið mál. Þetta millistig virðist einmitt vanta í Kaliforníu og kannski liggur vandinn í því.

Þegar kemur að þjóðaratkvæðagreiðslunni hafa kjósendur í Sviss yfirleitt val um upprunalega tillögu þingsins og málamiðlunartillögu sem tekur þá mið af sjónarmiðum þeirra sem vildu stöðva lögin. Þjóðin getur hafnað báðum tillögum eða samþykkt aðra hvora. Oft er málamiðlunin valin og útkoman er þá sú að eitthvað tillit er tekið til sjónarmiða þings, minnihlutahópa og meirihluta kjósenda.

Hvernig varð þessi ólgandi suðupottur vagga nútímalýðræðis?

Áður en beint lýðræði var tekið upp í Sviss var landið ólgandi suðupottur ólíkra þjóðarbrota, tungumála og trúarbragða. Beint lýðræði var tekið upp í kjölfar borgarastríðs og síðan hefur Sviss verið til fyrirmyndar sem friðelskandi og farsæl þjóð. Í borgarastríðinu fyrir rúmum 130 árum hefðu fáir trúað því að æstur almúginn í Sviss hefði þroska hvað þá vilja til að taka ákvarðanir sem höfðu hag heildarinnar að leiðarljósi.

Lýðræðisþroski og farsæld er bein afleiðing af beinu lýðræði

Í fyrstu gæti virst óábyrgt að fela kjósendum úrslitavald yfir störfum þingsins. En reynslan hefur sýnt hið gagnstæða, að kjósendur eru í eðli sínu varkárir, jafnvel varkárari en þingið.

Það að kjósendur geti skotið öllum nýjum lögum til þjóðaratkvæðis setur jákvæða pressu á þingið að vanda sig og sú freisting að skara eld að köku sérhagsmunaafla hverfur. Enda myndi þjóðin stöðva slíka löggjöf.

Reynslan í Sviss hefur sýnt að kjósendur eru íhaldssamari í útgjöldum og ríkisrekstri en þingið. Einnig hefur komið í ljós að þeir kjósendur sem hafa vald til að hafna fjárlögum í sínu umdæmi eru 30% ólíklegri til að svíkja undan skatti en hinir. Kjósendur sem hafa raunveruleg áhrif axla sína ábyrgð frekar en aðrir.

Áhrifalausir kjósendur hafa hins vegar lítinn hvata til að setja sig inn í einstök mál á starfstíma þingsins. Valdið til að kjósa út þingmenn er ómarkvisst og gefur kjósendum falskt öryggi. Rödd kjósenda heyrist sjaldan nema þegar áföll dynja á landinu og jafnvel þá taka stjórnvöld lítið mark á kjósendum.

En hafi kjósendur rétt til að skjóta málum til þjóðaratkvæðis, svo ekki sé minnst á frumkvæði að nýjum lögum, þá er vilji þjóðarinnar og ábyrgð alltaf til staðar.

Sagan sýnir að aukin áhrif kjósenda leiða til meiri áhuga þeirra á málefnum og ákvörðunum ríkisvaldsins. Með því dregur úr valdi og áhrifum stjórnmálaflokka. Íbúarnir verða vakandi og upplýstir um eigin málefni og taka virkari þátt í að móta framtíð landsins.

Ekkert bendir til þess að Svisslendingar séu svo sérstakir að þeim einum sé treystandi til að ná árangri með beinu lýðræði. Það er orðið löngu tímabært að næsta þjóð taki það skref sem Sviss tók fyrir 130 árum: að treysta kjósendum.

„Efla skal ímynd Íslands, stuðla að fjölmenningu og aðskilnaði ríkis og trúfélaga.“

Hugsanlega hefur þessi samantekt verið gerð í einhverjum flýti því þegar gögnin sjálf eru skoðuð þá kemur einmitt fram að skoðanir hafi verið nokkuð skiptar um hvort gera eigi breytingu á stöðu þjóðkirkjunnar.

Um ýmis önnur mál er hins vegar mikill einhugur t.d. að ráðherra skuli ekki skipa dómara í hæstarétt. Þar er áþreifanleg niðurstaða á ferð.

Hér má nálgast niðurstöður þjóðfundarins á margs konar formi.

http://www.thjodfundur2010.is/nidurstodur/

Svar við frétt:

Stjórnarskrá fyrir fólkið

Þau vandamál sem þjóðin glímir við um þessar mundir eru ekki bara í stærra laginu, þau eru risavaxin. En þeim fylgja líka margvísleg tækifæri. Við þurfum bara að vera með augun opin til sjá þau og hafa kjark til að grípa þau.

Þótt fæstir hafi séð hrunið fyrir, virðast flestir skilja svona eftirá séð hvað fór úrskeiðis, hver mistökin voru og hvernig hefði mátt afstýra því öllu: Bankarnir fengu að vaxa allt of mikið, eftirliti með fjármálafyrirtækjum var ábótavant, regluverkið gallað og svo framvegis og svo framvegis.

Allt er þetta rétt, en þessi miklu mistök eigi sér samt rót sem liggur mun dýpra. Þar til við ráðum bót á þeim undirliggjandi vanda þá megum við búast við áframhaldandi ógöngum af öllum stærðum og gerðum.

Hrunið hefur nú opnað augu mín (og trúlega annara líka) fyrir afar stóru vandamáli – ehem… ég meina auðvitað mjög stóru tækifæri – sem einskorðast alls ekki við Ísland – því það er útbreitt um heiminn.

En hvað er ég að tala um? Er heimurinn eitthvað í ólagi? Já hann er í ólagi.

Heimur rangra ákvarðana
Hvers vegna tekur mannkynið svona rangar ákvarðanir? Hvers vegna erum við að kaffæra hnöttinn okkar í mengun? Hvers vegna fara þjóðir í stríð? Hvernig getur nokkur ríkisstjórn fallist á að verða skattlenda annarra ríkja? Hvernig dettur nokkurri fullvalda þjóð í hug að selja annari þjóð réttinn til að setja sér lög?

Þetta er allt mjög öfugsnúið því sé hinn almenni borgari er spurður, þá vill hann alls ekki kaffæra heiminn í mengun, hann vill alls ekki fara í stríð, og hann vill alls ekki borga skatta til erlendra ríkja. Hinn almenni borgari vill ekki færa völd yfir sínu lífi til annara ríkja, þvert á móti, hann vill meira lýðræði og geta haft meiri áhrif á eigin hagsmuni. Hvers vegna er svona mikill munur á vilja borgaranna og gerðum ríkjanna?

Skýringin er sú að borgarar hafa engin áhrif. Skortur á lýðræði er hið stóra vandamál, ekki bara í einræðisríkjum, heldur í nær öllum ríkjum sem kenna sig við lýðræði – ekki síst á Íslandi.

Staðnað lýðræði og úrelt stjórnarskrá
Í stað þess að þróast áfram með aukinni menntun, læsi og upplýsingatækni hefur lýðræðið nánast staðið í stað.

Enn þann dag í dag eru kjósendur meðhöndlaðir eins og þeir séu hvorki læsir né skrifandi. Hlutverk kjósenda í lýðræði nútímans takmarkast við það eitt að pára táknið X við einhvern framboðslista á fjögurra ára fresti.

Með því að krota þetta X, gefa kjósendur stjórnvöldum hins vegar ótakmarkað umboð til að setja lög og gera samninga fyrir sína hönd – stjórnvöld geta jafnvel sagt öðrum þjóðum stríð á hendur án þess að spyrja kjósendur.

Umboðið geta kjósendur ekki afturkallað hversu illa sem stjórnvöld fara með það. Að kosningum loknum geta hinir kjörnu leiðtogar í raun gert allt þveröfugt við það sem þeir lofuðu að gera – umboðið heldur.

Spillingaröflin eiga því miður greiða leið að kjörnum leiðtogunum og þau ganga skipulega til verks. Það verður alltaf hagkvæmara fyrir spillingaröflin að hafa áhrif á fáeina valdhafa en allan almenning.

Hér á landi var það Sambandið sem hafði öll völd, síðan var það Kolkrabbinn svo kvótakóngarnir og loks útrásarvíkingarnir. Það var almenningur sem tapaði á valdabrölti þessara aðila.

Núna eru það kröfuhafarnir með Hollendinga, Breta og Alþjóðagjaldeyrissjóðinn í fararbroddi sem vilja mjólka íslenskan almenning og notar til þess vinstri stjórn – sem er óneitanlega snilldarbragð. Ísland hefur breyst í vaxtanýlendu og ríkisstjórnin er þarfasti þjónn kröfuhafanna.

Hvernig gat þetta gerst? Jú við búum við úrelta stjórnarskrá sem færir ríkisstjórninni óheft vald til að gera hvað sem hún vill í fjögur ár án þess að spyrja kjósendur álits. Þar með er voðinn vís.

Þróum lýðræðið áfram
Það er bráðnauðsynlegt að Ísland fái nýja og betri stjórnarskrá sem kemur á opnu og skilvirku lýðræði þar sem almenningur hefur fullan aðgang að öllum upplýsingum og tekur virkan þátt í mótun valkosta og ákvarðanatöku.

Íslenska þjóðin hefur ýmislegt til að bera sem auðveldar okkur að taka frumkvæði í því að þróa lýðræðið áfram. Smæðin kom ekki í veg fyrir Íslendingar kæmu á fót einu fyrsta löggjafarþingi í heimi. Í raun auðveldar smæðin okkur að gera breytingar. Þjóðin er öll læs, menntastig hátt og almenn færni í notkun upplýsingatækni með því besta sem gerist í heiminum. Lýðræði gæti þróast hraðar hér en í flestum öðrum ríkjum.

Íslensk stjórnvöld eru hins vegar alveg jafn ólíkleg og stjórnvöld í öðrum löndum til að hafa frumkvæði að því að færa aukið vald til kjósenda.

Ef hin nýja stjórnarskrá á að leiða til verulegra lýðræðisumbóta þarf þjóðin sjálf að semja hana – en ekki valdhafarnir.

Við þurfum að hefjast handa strax og aðferðin gæti verið einhvern vegin svona: Við stofnum samtök sem hafa það eina hlutverk að semja nýja og lýðræðislegri stjórnarskrá fyrir Ísland. Þetta yrði unnið yrir opnum tjöldum með þátttöku innlendra og erlendra sérfræðinga og þeirra áhugamanna sem vilja leggja hönd á plóg. Notum Internetið. Notum þjóðfundi.

Það tæki varla nema tæpt ár að semja drög að nýrri stjórnarskrá sem taka myndu gömlu stjórnarskránni fram í öllum meginatriðum.

Hin nýju stjórnarskrárdrög yrðu kynnt rækilega fyrir þjóðinni og samhliða því safnað undirskriftum þeirra sem vilja bera hana undir þjóðaratkvæði.

Það gæti gerst að Alþingi og forsetinn myndu styðja framtakið á endanum en það væri ekki nauðsynlegt.

Um leið og 20 þúsund Íslendingar hafa óskað eftir þjóðaratkvæðagreiðslu verður hún auglýst og framkvæmd.

Heyrst hefur að Decode og Íslendingabók búi yfir tækni sem gerir þjóðaratkvæðagreiðslur fljótlegar, öruggar og ódýrar í framkvæmd.

Ef niðurstaða þjóðaratkvæðagreiðslunnar verður jákvæð þá tekur ný stjórnarskrá gildi á tilgreindum degi.

Allar líkur eru á því að ný stjórnarskrá myndi leiða til verulegra lýðræðisumbóta og þar með væri búið að draga mjög úr hættu á spillingu valdsins og ógæfulegum ákvörðunum í framtíðinni. Almenningur væri bæði upplýstur og með úrslitavaldið í málefnum landsins. Undirrót vandans væri þar með úr sögunni.

Með þessu væri Ísland líka að taka ákveðið frumkvæði og ef aðrar þjóðir myndu fylgja fordæmi okkar myndi það leiða til jákvæðrar þróunar lýðræðis í heiminum.

Það væri gott!