Upptaka evru er eitt af skilyrðum aðildar að Evrópusambandinu. Í sáttmálum sambandsins eru ítarleg ákvæði um hvernig aðildarríki skuli undirbúa inngöngu í myntbandalagið. Þau þurfa að uppfylla vel útfærð skilyrði.

En það er hvergi gert ráð fyrir þeim möguleika að ríki geti hætt með evru. Skilmálarnir innihalda engin ákvæði um hvernig ríki geti gengið út úr myntbandalaginu á öruggan hátt.

Það eru vissulega ákvæði í sáttmálunum um að ríki geti gengið úr ESB, en þau fjalla ekki um evruna. Þar stendur efnislega að úrsögn úr ESB taki gildi tveimur árum eftir að tilkynning um úrsögn berst og semja skuli við útgönguríkið á þeim tíma. Ekki stendur neitt um evru, eða að gætt skuli jafnræðis í þeim samningum.

Ójafn leikur

Ríki sem ákveður að ganga úr ESB er í miklu veikari samningsstöðu en ESB. Án samnings hefur útgönguríkið ekki aðgang að innri markaðinum, sem er í flestum tilfellum mjög mikilvægur fyrir ríkið. ESB missir vissulega hluta af sínum markaði, en aðeins lítið brot. Án ákvæða um að ESB skuli gæta jafnræðis getur útganga verið háskaleg

Brexit – víti til varnaðar

Þegar Breska þjóðin kaus að hætta í ESB, brást ESB illa við og krafðist hátt í 40 milljarða punda greiðslu áður en samningar hefðust. Þetta kom Bretum á óvart því þeir höfðu frá fyrstu tíð greitt meira til sambandsins en þeir fengu til baka.

Aðalsamningamaður ESB, Michel Barnier, lét þau orð falla að hann vildi kenna Bretum lexíu um hvað það þýddi að yfirgefa innri markaðinn. Guy Verhofstad, sem fór með Brexit málefni fyrir Evrópuþingið sagði í ræðu að það mætti ekki gerast að ríki sem gengi út fengi betri kjör en ríki sem væru í ESB því það gæti þýtt endalok ESB. Donald Tusk (sá sem nýverið gaf forsætisráðherra Íslands Prins Póló), þáverandi forseti leiðtogaráðs ESB, sagði í ræðu að þeir sem hefðu barist fyrir útgöngu Bretland ættu heima á „sérstökum stað í helvíti“.

Það er því augljóslega ekki eitt af markmiðum ESB að gera aðildarríkjunum auðvelt að endurheimta fullveldi sitt. Bretland, sem er eitt af öflugustu ríkjum heims og með sjálfstæðan gjaldmiðil, tókst að ganga út en með herkjum.

Er útganga úr evru möguleg?

Bretar höfðu pundið, en evruríki sem hyggst ganga úr ESB stendur frammi fyrir óleystu vandamáli.

Við upptöku nýs gjaldmiðils þarf að breyta öllum evru-innstæðum í nýja gjaldmiðilinn á tilteknu gengi. Flestir sem ættu innstæður í bönkum útgönguríkisins myndu vilja forðast að þeim verði skipt í gjaldmiðil sem líklegur er til að veikjast. Þeir myndu þá vilja taka út evrur sínar eða millifæra þær á reikninga í öðrum löndum.

Um leið og evruland tilkynnir úrsögn úr ESB má búast við að bankar verði fyrir áhlaupi. Því þyrfti að leyna slíkum áformum vandlega og gjaldeyrishöft gætu verið nauðsynleg meðan breytingin gengi yfir. Setja þyrfti lög um að allir innlendir samningar færðust úr evrum yfir í nýja gjaldmiðilinn á tilteknu gengi og svo framvegis.

Meðal hagfræðinga sem hafa fjallað um útgönguvandann er bandaríski prófessorinn Barry Eichergreen sem hefur sagt: „upptaka evru er í raun ekki afturkræf“ og „útganga myndi þurfa langan undirbúning og væntingar um gengisfellingu myndu valda fjármálakreppu allra tíma“.

Geta evruríki endurheimt fullveldi sitt?

Því er haldið fram að Evrópusambandið sé samstarf fullvalda ríkja. Þótt þau hafi framselt hluta af löggjafarvaldi sínu, framkvæmdavaldi og dómsvaldi til miðlægra stofnana ESB séu þau samt fullvalda. Þeim sé frjálst að ganga úr ESB eins og Brexit sýndi. En á það við um evruríkin?

Ef Ísland gengi í Evrópusambandið og tæki upp evru, yrði útganga nær ómöguleg. Fullveldið yrði þá ekki endurheimt nema með mikilli samstöðu Íslendinga sem væru tilbúnir til að ganga í gegnum erfiðleika. Ólíklegt er að slík samstaða næðist nema vistin í ESB væri orðin óþolandi.

Ef til vill á þessi ómöguleiki á útgöngu þátt í því að nokkur aðildarríki ESB hafa hikað við að taka upp evru, þar á meðal Danmörk, Svíþjóð, Pólland, Tékkland, Ungverjaland og Rúmenía. Þessi ríki eiga ennþá raunhæfa möguleika á útgöngu, þótt hún sé ekki auðveld.

Niðurstaðan

Gangi Ísland í ESB og taki upp evru, þá er engin örugg leið út aftur.

Neitunarvald þjóða sem var reglan í upphafi evrópusamvinnunnar og helsta vörn smáþjóða gegn óhagstæðri löggjöf, heyrir nú orðið til undantekninga. Auk þess er það yfirlýst stefna ESB að fella neitunarvald þjóða niður á þeim sviðum sem eftir standa. Krafan um að ESB verði að sambandsríki verður stöðugt háværari.

Ísland ætti ekki annan kost en að samþykkja ákvarðanir ESB og fljóta með straumnum þangað sem hann liggur hverju sinni. Útganga væri einfaldlega of erfið til að vera raunhæfur valkostur.

Seðlabankinn færir selda peningaseðla sem skuld
Seðlabankinn hefur þá sérstöðu að hann einn má gefa út og selja íslenska peningaseðla og það er eitt af hans mikilvægu verkefnum að anna eftirspurn hagkerfisins eftir reiðufé. Seðlabankinn lætur framleiða seðla í sérstakri prentsmiðju sem er sérhæfð í slíku prentverki. Framleiðslukostnaður 10.000 kr. seðils mun vera nálægt 20 kr.
Þegar banki kaupir seðla af Seðlabankanum greiðir bankinn kaupverðið af innstæðu sinni í Seðlabankanum.  Þegar Seðlabankinn selur banka nýjan 10.000 kr. seðil mætti ætla að bókunin væri þannig að inneign bankans hjá Seðlabanka lækki um 10.000 kr., tekjur Seðlabankans aukist um 10.000 kr., vörunotkun aukist um 20 kr. og hagnaður aukist um 9.980 kr. Semsagt mjög ábatasamt að búa til peninga og ætti ekki að koma neinum á óvart.
En í stað þess að sýna auknar tekjur sýnir bókhaldið að skuldir Seðlabankans hafi aukist um 10.000 kr., vörunotkun um 20 kr. Af bókhaldi bankans að dæma virðist peningaframleiðsla vera taprekstur. Þetta virðist stangast á við heilbrigða skynsemi og einnig góða reikningskilavenju.

Eru seldir peningaseðlar skuld Seðlabankans?
Almennt bera skuldir einhverja vexti og hafa einhvern gjalddaga. Það á ekki við um peningaseðla í dag. Þeir bera enga vexti og hafa engan gjalddaga. Sá sem á peningaseðil á því enga kröfu á Seðlabankann aðra en að fá nýjan seðil í stað seðils sem er hugsanlega orðinn of lúinn til að gegna hlutverki sínu.

En þetta var reyndar ekki alltaf þannig. Fyrir árið 1960 var peningaseðill oftast krafa um greiðslu í silfri eða gulli, hvenær sem handhafa seðilsins hentaði. Í seðlum fólst þá raunveruleg skuldaviðurkenning og rétt að þeir væru færðir til skuldar í bókhaldi seðlabanka.

Mynd 1 er af bandarískum 5 USD seðli frá 1928. Á honum stendur að handhafi geti hvenær sem er skipt seðlinum fyrir gull hjá ríkisféhirði eða fengið fimm silfurdollara í næsta útibúi Seðlabanka Bandaríkjanna.

Á  mynd 2 er seðill frá 1953. Þá er kominn annar texti sem áréttar að seðillinn sé lögmæt greiðsla á öllum skuldum.  Ekki er þó lengur hægt að fá gull úr ríkissjóði fyrir seðilinn en krafan um fimm silfurdali stendur enn.

Mynd 3 er af dollaraseðli frá 1963.  Seðillinn er þá ekki lengur ávísun á silfur eða gull. Hann er því ekki lengur skuldaviðurkenning, hvorki ríkissjóðs né seðlabankans. Þrátt fyrir þessa mikilvægu breytingu var haldið áfram að telja seðlana til skuldar hjá seðlabanka.

Seðlabanki Íslands var stofnaður 1961 en áður voru hér starfandi bankar sem gáfu út eigin peningaseðla. Mynd 4 sýnir 50 kr seðill frá 1904 gefinn út af Íslandsbanka. Á honum stendur að Íslands Banki greiði upphæðina í gulli.

Þegar Seðlabankinn gaf út sína fyrstu seðla 1961 (sjá mynd 5) voru þeir þegar án allra loforða um greiðslu í góðmálmum. Engu að síður voru þeir lögeyrir skv. lögum nr. 10/1961 og öllum skylt að taka við þeim sem greiðslu.

Í efnahagsreikningi Seðlabankans frá 1961 voru útgefnir seðlar færðir til skuldar og sú venja hefur haldist óbreytt þótt seðlar Seðlabanka Íslands séu ekki skuld hans í raun og veru.

Eru tekjur vanmetnar og skuldir ofmetnar í uppgjörum Seðlabankans?
Eftirspurn eftir peningaseðlum jókst mjög hratt í hruninu og hefur haldið áfram að vaxa síðan eins og sést á línuriti 1 hér til hliðar.  Ef Seðlabankinn hefði fært þessa miklu aukningu seðlamagns til tekna, en ekki skuldar, þá hefði hagnaður bankans mælst ríflega 50 milljörðum meiri en ella og bankinn líklega getað greitt meiri arð til ríkisins. Það skiptir því verulegu máli fyrir ríkissjóð hvernig seðlar eru færðir til bókar hjá Seðlabankanum.

Hvers vegna er ekki löngu búið að leiðrétta þetta?
Kannski eru þessi bókhaldsmistök einfaldlega svo stór og svo algeng að engum dettur í hug að benda á þau. Endurskoðendur álykta kannski sem svo að fyrst þetta sé fært með þessum hætti hjá öllum seðlabönkum þá hljóti þetta að vera í lagi.

Kannski halda einhverjir að peningaseðlar séu krafa á hendur Seðlabankans um að afhenda einhver verðmæti í stað seðilsins og því eigi að færa seðilinn sem skuld. Sá ruglingur gæti hugsanlega stafað af því að Seðlabankanum ber að taka við peningaseðlum sem greiðslu ef banki óskar þess. En það sama gildir um aðra hér á landi, enda stendur í lögum um Seðlabanka að „Seðlar og mynt sem Seðlabankinn gefur út skulu vera lögeyrir til allra greiðslna með fullu ákvæðisverði.“ Það myndi að sjálfsögðu ekki breytast þótt Seðlabankinn færði selda seðla til tekna í stað skuldar, hann myndi áfram taka við seðlum sem greiðslu. Seðlabankinn myndi í slíku tilfelli færa móttekna seðla til eignar eins og venja er að gera í bókhaldi.

Kannski stafar ruglingurinn af því að það má skila slitnum seðlum og fá nýja í staðinn. Flest fyrirtæki selja vörur sem hægt er að skila ef galli kemur upp en þau færa þó ekki seldar vörur sem skuld enda er ekki reiknað með að öllum vörum verði skilað. Kannski má segja að sum hugbúnaðarfyrirtæki sem selja hugbúnað með uppfærslurétti skipti út öllum seldum vörum fyrir nýjar ef galli kemur upp. Þau færa samt seldan hugbúnað til tekna en ekki skuldar. Líkt og með hugbúnað er framleiðslukostnaður peningaseðils aðeins lítið brot af söluverði. Þegar Seðlabanki afhendir nýjan 10.000 kr. seðil í stað gamals er framleiðslukostnaðurinn aðeins 20 kr. Það er því engin ástæða til að færa allt nafnvirðið sem skuld vegna ábyrgðar bankans á notagildi seðilsins.

Það er gagnlegt að geta séð stöðu peningaseðla í umferð á hverjum tíma. Ef seðlar væru færðir til tekna í stað skuldar yrði ekki lengur hægt að sjá magn seðla í umferð á efnahagsreikningi. Þetta er rétt en það ætti að vera auðvelt með upplýsingatækni nútímans að halda utan um magn seðla í umferð án þess að færa þá sem skuld í bókhaldinu.

En nóg af vangaveltum. Hugsanlega eru til góð og gild rök fyrir því færa peningaseðla til skuldar, þótt þeir séu löngu hættir að fela í sér fjárkröfu á seðlabanka, en ég hef ekki enn fundið þau rök.

Skiptir þetta einhverju máli?
Ef ekki koma fram skýr rök um annað, þá virðast skuldir Seðlabankans vera ofmetnar um ríflega 60 milljarða og tekjur áranna eftir hrun samanlagt vantaldar um hátt í 50 milljarða. Seðlabankinn hefði þá getað greitt ríkissjóði tugum milljarða meiri arð á tímabilinu. Það hefði vissulega skipt máli á erfiðum tímum í ríkisrekstrinum.

Það skiptir máli að bókhaldið sýni þann mikla hagnað sem fæst með peningasköpun Seðlabankans. Sá hagnaður gæti reyndar orðið enn meiri ef Seðlabankinn léti ekki duga að gefa út seðla og mynt, en gæfi einnig út rafpeninga sem er krafa nútímans. Þetta gæti Seðlabankinn gert einfaldlega með því að bjóða almenningi og fyrirtækjum að eiga greiðslureikninga í seðlabankanum sem mætti nota til að greiða rafrænt fyrir vörur og þjónustu. Bankarnir gætu áfram þjónustað almenning vegna reikningana þótt þeir væru geymdir í Seðlabankanum. Greiðslumiðlun í landinu væri þá öruggari, hún gæti jafnvel verið ódýrari og væri ekki framar háð því að einstakir bankar væru greiðslufærir.

Viðbót 22. desember 2017:
Svo virðist sem það gætu verið einhverjar breytingar í farvatninu hvað varðar bókfærslu útgefinna seðla hjá seðlabönkum.  Í dag var mér bent á nýlegt skjal frá IPSASB (International Public Sector Accounting Standards Board) þar sem fjallað er um þann möguleika að færa seðla til tekna í stað skuldar hjá seðlabönkum.

Viðbót 6. apríl 2018:
Ársreikningur Seðlabankans fyrir árið 2017 var birtur í gær á ársfundi bankans. Á bls. 41 er staðfesting bankaráðsins á efni ársreikningsins en ég er meðlimur í ráðinu og að minni ósk fylgir eftirfarandi fyrirvari minni áritun: „Frosti Sigurjónsson gerir þó þann fyrirvara að hann telur að ekki eigi að færa seðla og mynt til skuldar í efnahagsreikningi“.

Fjármálaráðherra hefur lagt fram frumvarp sem miðar að því að lögleiða gengistryggð lán til neytenda sem hafa ekki varnir gegn þeirri gengisáhættu sem fylgir slíkum lánum. Einnig er með frumvarpinu opnað fyrir gengistryggð lán með veði í íbúðarhúsnæði neytenda sem óvarðir eru fyrir gengisáhættu. Það yrði mikið óheillaspor ef þetta frumvarp verður óbreytt að lögum.

Þeir ríku verða ríkari
Í frumvarpinu er áskilnaður um að aðeins þeir neytendur geti tekið gengistryggð lán sem hafi nægar tekjur til að ráða við verulegar gengis- og vaxtabreytingar sem fylgt geta slíkum lánum. Þau munu því aðeins standa efnafólki til boða.

Hvatinn til að taka gengistryggt lán og ávaxta í krónum er býsna sterkur. Efnaður einstaklingur sem tekur gengistryggt veðlán upp á 50 mkr. gæti hæglega verið að fá 1 milljón í vaxtamun árlega. (Forsendur: 50 mkr lán á 2% vöxtum, ávaxtað á 30 daga bankareikning með 4% vöxtum). Ef 1000 heimili leika þennan leik með samtals 50 milljarða verður gróði þeirra 1 milljarður á ári. En hver tapar?

Seðlabankinn tapar og þar með ríkissjóður og samfélagið allt
Bankar fá nú greidda 5% vexti á innstæður sínar í seðlabankanum. Þessir 50 milljarðar væru nokkuð líklegir til að rata þangað enda eru vextirnir góðir og seðlabankinn traustur lántaki. Seðlabankinn myndi því borga 2,5 milljarða í vexti af fjárhæðinni. Seðlabankinn gæti því greitt 2,5 milljörðum minni arð í ríkissjóð en ella. Svo virðist sem fjármálaráðherra sé því að draga úr tekjum ríkisins með þessu frumvarpi.

Óvarðir lántakendur geta ógnað stöðugleika gjaldmiðilsins
Ef stór hópur óvarinna lántaka óttast um að framundan sé veiking á krónu þá reyna þeir að draga úr gengistapi sínu með því að kaupa gjaldeyri og selja krónur. Ef 50 milljarðar af krónum eru seldir á gjaldeyrismarkaði á fáeinum dögum myndi það í sjálfu sér leiða til skyndilegrar veikingar á gengi krónunnar. Veikari króna leiðir til hækkunar á erlendum varningi, sem leiðir til verðbólgu og verðbólga leiðir til hækkunar á verðtryggðum skuldum. Með því að opna á veitingu gengistryggðra lána til neytenda sem hafa engar gengisvarnir er því verið að magna upp sveiflur á gengi krónunnar í stað þess að draga úr þeim. Það er dapurlegt að ríkisstjórnin vilji bjóða þessari hættu heim.

Þeir tekjuháu munu geta skotið sér undan stýrivaxtatækinu
Seðlabankinn notar stýrivaxtatækið til að draga úr þenslu í hagkerfinu. Þegar stýrivextir hækka verður dýrara að taka lán og fólk því líklegra til að bíða með framkvæmdir eða fara hægar í fjárfestingar. Verði frumvarp fjármálaráðherrans að lögum munu þeir tekjuháu geta skotið sér undan stýrivaxtatækinu með því að taka gengistryggð lán á lægri vöxtum sem eiga ekkert skylt við stýrivexti seðlabankans. Þeir munu því geta haldið sinni „þenslu“ óbreyttri, en í staðin verða allir hinir í samfélaginu að þola þeim mun meira aðhald af hálfu peningastefnunnar.

Á svo að byrgja brunninn eftirá?
Eins og í fyrri útgáfum frumvarpsins er ákveðinn varnagli til staðar, ákvæði sem heimilar Seðlabanka, að fengnu samþykki fjármálastöðugleikaráðs (þar sem fjármálaráðherrann er í forsæti), að leggja til ýmsar takmarkanir á veitingu gengistryggðra lána til óvarinna lántaka í þágu fjármálastöðugleika. Seðlabankinn mun þó vart geta sett slíkar varúðarreglur fyrr en fjármálastöðugleika er ógnað. Teldist það nægileg ógn við fjármálastöðugleika ef einstaklingar hefðu tekið óvarin gengislán upp á samtals 50 milljarða? Það veit enginn hvar línan verður dregin. Þótt ákvæðið sé jákvætt skapar það óneitanlega hvata fyrir auðmenn til að taka sem stærsta stöðu áður en Seðlabankinn og Fjármálastöðugleikaráðið geta komið sér saman um að loka á þetta.

Hvað eru aðrar þjóðir að gera?
Það er ekki bara litla Ísland sem hefur lent í vanda vegna gengistryggðra lána. Þótt Austurríki sé með evru ákváðu þúsundir austurríkismanna að taka lán í svissnenskum frönkum sem báru afar freistandi vexti. Í janúar 2015 hækkaði svissnenski frankinn skyndilega um 20% og þessi hópur lántaka lenti í miklum vandræðum og sá vandi snéri einnig að lánveitendum vegna vanskila. Hundruð þúsunda pólverja lentu einnig í vandræðum af sömu ástæðu. Í þessum ríkjum og fleirum hefur verið reynt að sporna við veitingu gengistryggðra lána til óvarinna lántaka. T.d. settar stífari skorður við veðhlutföllum gengistryggðra lána og stífari kröfur um eiginfjárbindingu lánastofnana sem veita þau.

Viðbót 3.3. 2017: Í greinargerð frumvarpsins segir að ESA hafi krafist þess að bann við gengistryggðum lánum verði afnumið á Íslandi. Eðlilegast væri að mæta þeirri kröfu með því að afnema bannið, en setja skilyrði um að slík lán séu aðeins veitt þeim sem eru varðir gegn gengisáhættu t.d. með eignum eða tekjum í þeim miðli sem gengistryggða lánið miðast við. ESA hefur hvergi krafist þess að gengið sé svo langt að opna á veitingu gengistryggðra lána einnig til óvarinna neytenda.

Sterk andstaða við málið á síðasta kjörtímabili
Keimlíkt frumvarp og það sem hér er til umræðu var lagt fram tvívegis á síðasta kjörtímabili af þáverandi fjármálaráðherra. Stór hluti þingmanna var mjög andvígur því að heimila veitingu gengistryggðra lána til óvarinna lántaka og ekki tókst að ljúka málinu. Við vinnslu málsins á síðasta kjörtímabili barst fjöldi umsagna m.a. frá Seðlabankanum, þar sem eindregið er varað við afleiðingum þess að opna á veitingu gengistryggðra lána til neytenda sem ekki hafa gengisvarnir.

Erfitt er að skilja hvers vegna fjármálaráðherra sækir svo stíft að opna fyrir lánategund sem seðlabankinn varar eindregið við og valdið hefur miklu tjóni í fjölmörgum ríkjum.

Á síðasta kjörtímabili voru samþykkt ný heildarlög um fasteignalán. Ætlun fjármálaráðherrans var þá líkt og nú að heimila gengistryggð íbúðalán til óvarinna lántaka. Þá tókst með mikilli baráttu og samstöðu þingmanna að koma inn breytingu til að koma í veg fyrir að slík lán yrðu veitt óvörðum lántökum. Verði nýja frumvarpið að lögum er sú breyting afturkölluð þannig að efnafólkið geti tekið slík lán. Það væri sannarlega mikil afturför.

—-

Framvindu máls 300 á yfirstandandi löggjafarþingi.
Sambærilegt mál 384 á 145 löggj.þ.
Sambærilegt mál 561 á 144. löggj.þ. Sjá líka hér: umsagnir seðlabankans.

The translation is the initiative and result of a voluntary effort by Mr. Kenji Hayakawa. He hopes that the translated report can be of use to Japanese politicians, scholars, and future policy makers. 

I would like to express my sincere gratitude to Kenji Hayakawa for contributing his time and skills with such generosity. It would make me very happy indeed if his translation can be of use in Japan.

Hér er hægt að hlaða niður japönsku útgáfunni 通貨改革 – アイスランドのためのより優れた通貨制度 á pdf formi. 

Hvernig virka stýrivextir?

Stýrivextir eru vextir sem bönkum bjóðast á innlán og útlán sín í Seðlabankanum. Í dag býður Seðlabankinn bönkum 5,75% vexti á innlán sem eru bundin í 7 daga. Ef banki þarf að fá daglán í Seðlabanka eru vextirnir 7,5%. Banki veitir vart lán til viðskiptavina sinna á lægri vöxtum en hann fær hjá Seðlabankanum. Þannig setja stýrivextir Seðlabankans grunn að þeim vöxtum sem bankar eru tilbúnir að bjóða almenningi og fyrirtækjum.

Fræðin gera ráð fyrir að hærri stýrivextir dragi úr eftirspurn eftir lánsfé sem dregur þá úr neyslu og fjárfestingum sem dregur úr hækkun verðlags. Við bætist að þeir sem eru skuldugir þurfa að greiða hærri vexti en áður og hafa því minna aflögu til neyslu og þannig dregur einnig úr eftirspurn þeirra. Í reynd er verið að gera hluta ráðstöfunartekna skuldara upptækar og gefa þær bönkum í þágu verðstöðugleika. Þetta hentar bönkum vel enda hagnast þeir því meira sem stýrivextirnir hækka.

Helstu aukaverkanir stýrivaxta

Stýrivaxtahækkanir auka ójöfnuð í samfélaginu því þær bitna aðallega á skuldugum en gagnast fjárfestum eins og Vilhjálmur Birgirson verkalýðsleiðtogi benti á í nýlegum pistli. Almennt er ungt fólk sem er að koma sér upp húsnæði skuldugra en síðar á æfinni og því bitna stýrivextir harðar á ungum fjölskyldum. Ung og vaxandi fyrirtæki þurfa einnig á meira lánsfé að halda en þroskuð fyrirtæki og hækkandi stýrivextir geta hamlað eðlilegri fjárfestingu í uppbyggingu atvinnulífsins. Bent hefur verið á að hér þurfi að fjárfesta meira í tækni til að auka framleiðni vinnuafls, en slík fjárfesting borgar sig ekki ef vaxtastigið í landinu er of hátt.

Þegar stýrivextir hér eru umtalsvert hærri en í öðrum löndum getur það leitt til innstreymis á kviku erlendu fjármagni. Innstreymið getur leitt til styrkingar á gjaldmiðlinum umfram það sem raunhagkerfið getur staðið undir. Þá verða útflutningsgreinar ósamkeppnishæfar, neysla á innfluttum varningi vex úr hömlu. Viðskiptahalli getur orðið verulegur og það getur leitt til óhóflegrar skuldsetningar þjóðarbúsins. Of mikil skuldsetning getur leitt til þess að erlendir fjárfestar kjósi að forða sér úr landi og mikið magn af fjármagni streymir þá úr landi sem leiðir til gengisfallls. En vandamál hárra stýrivaxta eru fleiri.

Seðlabankinn tapar á háum stýrivöxtum

Eftir hrun hefur verið gnótt af lausu fé í bankakerfinu. Bankar hafa því ekki þurft á daglánum að halda frá Seðlabanka en hafa þess í stað ávaxtað hundruði milljarða í innlánum hjá Seðlabankanum sem hann greiðir nú 5,75% vexti af. Til að greiða vextina hefur Seðlabankinn þurft að búa til nýtt fjármagn sem bætist við vandann. Ég hef ítrekað bent á þetta og hvatt Seðlabankann til að nota vaxtalausa bindiskyldu til að draga úr tapinu, svipað og tíðkast hjá meirihluta erlendra seðlabanka. Seðlabanki Íslands hefur því miður ekki gripið til aðgerða og tapið heldur áfram.

Séreignasparnaður til sveiflujöfnunar

Í stað þess að hækka stýrivexti mætti draga úr eftirspurnarþenslu með því að hvetja eða skylda landsmenn til aukins sparnaðar. Slíkar hugmyndir hafa verið til skoðunar á Nýja Sjálandi þar sem háir stýrivextir hafa leitt til of mikillar styrkingar gjaldmiðilsins og fleiri vandkvæða. Með auknum séreignasparnaði er hægt að draga úr neyslu flestra en ekki bara þeirra sem skulda eins og gerist við stýrivaxtahækkun. Aukinn séreignarsparnaður gæti þannig dregið úr hækkun verðlags án þess að auka ójöfnuð. Með stýrivaxtahækkun færist aukið fé frá skuldara til lánveitenda og skuldarinn sér þá peninga ekki framar en með séreignasparnaði væri upphæðin lögð í sjóð sem er í eigu einstaklingsins sjálfs og gæti því nýst honum í framtíðinni. Með þessari leið myndu landsmenn leggja meira fyrir í góðærum í persónulegan varasjóð sem hægt væri að nota þegar á móti blæs.

Útfærslur

Taka þarf afstöðu til ýmissa atriða: Hver ætti að beita stýritækinu? Ríkisstjórnin, Seðlabankinn eða ætti sparnaðarhlutfallið að lúta fastri reglu út frá hagstærðum hvers tíma. Ákveða þarf hvort beita ætti skattalegum hvötum eða skyldu til að leggja í séreignarsjóð eða jafnvel nota blöndu af þessu tvennu. Einnig þyrfti að ákveða við hvaða skilyrði séreignasjóðurinn væri laus til ráðstöfunar fyrir einstaklinginn. Hugsanlega mætti taka til greina efnahagsleg skilyrði: hagvaxtarstig, verðbólgu, viðskiptajöfnuð. Breyttar aðstæður í lífi einstaklingsins gætu einnig réttlætt notkun sparnaðarins t.d. kaup á fyrstu eign, lækkun skulda, starfslok vegna aldurs eða áföll sem hafa áhrif á fjárhagslega afkomu einstaklingins. Í raun þyrfti ekki að taka langan tíma að greina kosti og galla við ólíkar útfærslur. Útfærslan gæti líka þróast eftir því sem reynsla kemur á þessa leið.

Það verður líklega seint vinsælt að beita stýritækjum sem draga úr þenslu. Almenningur er þó líklegri til að sætta sig við að spara meira ef valkosturinn er að greiða bönkum sífellt hærri vexti.

Skýrslan er skrifuð á ensku en í viðauka er ítarleg samantekt á Íslensku. Formála að skýrslunni ritar Adair Turner sem var formaður stjórnar breska fjármálaeftirlitsins til ársins 2013. Skýrslan er aðgengileg á vefsíðu forsætisráðuneytisins.

Blaðamenn helstu fjölmiðla fengu ítarlega kynningu á skýrslunni í morgun. Það var mikill áhugi á efninu og í dag hafa birst vandaðar greinar um efnið. Hér er mynd sem ég smellti af fundarmönnum í upphafi fundar.

Hér er svo mynd sem Helgi Seljan smellti af mér og uppáhalds línuritinu mínu.

Í lögum um ríkisábyrgðir, segir að ríkissjóður megi aðeins veita ábyrgð með samþykki Alþingis. Yfirlýsing ríkisstjórnar Geirs H. Harde um að innstæður í íslenskum bönkum og sparisjóðum væru tryggðar að fullu var ekki lögð fyrir Alþingi til staðfestingar og bankar hafa ekki greitt ríkisábyrgðargjald fyrir að njóta þessarar ívilnunar. Ýmsir þingmenn hafa dregið í efa að yfirlýsingin geti haft gildi.

Í þingræðu miðvikudaginn 5. mars sl, um innstæðutryggingar, vakti ég athygli á því að innstæður í bönkum nytu óhjákvæmilega ríkisábyrgðar og því ættu bankar að greiða ríkisábyrgðargjald.

Í 6. gr. laga um ríkisábyrgðir segir:

„Bankar, lánasjóðir, lánastofnanir, fyrirtæki og aðrir þeir aðilar sem lögum samkvæmt njóta, eða hafa notið, ábyrgðar ríkissjóðs, hvort sem hún er tilkomin vegna eignaraðildar ríkissjóðs eða annars, skulu greiða ábyrgðargjald af þeim skuldbindingum sínum sem ríkisábyrgð er á.„

Svo virðist sem túlka megi þessa grein þannig að allir bankar með eignaraðild ríkissjóðs njóta ríkisábyrgðar skuli greiða ábyrgðargjald. Í sömu grein segir jafnframt að:

„Ábyrgðargjald skal svara að fullu til þeirrar ívilnunar sem viðkomandi aðili nýtur, á grunni ríkisábyrgðar, í formi hagstæðari lánskjara umfram þau kjör sem almennt bjóðast á markaði án ríkisábyrgðar. Ábyrgðargjald samkvæmt málsgrein þessari skal ákveðið á grundvelli mats óháðs aðila á lánskjörum með og án ríkisábyrgðar og skal gjaldið reiknað af höfuðstól gjaldskyldra skuldbindinga eins og hann er að meðaltali á hverju gjaldtímabili, sbr. 8. gr.]^1)“

Það ætti að vera hafið yfir vafa að bankar njóta ívilnunar vegna „óhjákvæmilegrar“ ríkisábyrgðar á innstæður og ríkið á að innheimta gjald sem svarar að fullu til þeirrar ívilnunar.

Í stað þess að stinga höfðinu í sandinn og láta sem ekki sé ríkisábyrgð á innstæðum í innlendum bönkum tel ég að Alþingi ætti að setja lög um ábyrgðina og innheimta gjald fyrir hana.

Færa mætti rök fyrir því að ríkisábyrgð skipti mestu máli um lausar innstæður, en þær nema nú u.þ.b. 500 milljörðum. Ef við gefum okkur sem dæmi að hin óumflýjanlega ríkisábyrgð hafi lækkað vaxtakröfu innstæðueigenda um 2% þá eru þetta 10 milljarðar á ári sem ættu að renna til ríkisins.

Hvers vegna ríkisábyrgð á innstæðum er óumflýjanleg

Samfélagið er háð því að almenningur og fyrirtæki hafi aðgang að peningum. Aðeins 9% af peningum í landinu er á formi seðla og myntar, afgangurinn er í formi innstæðna sem eru loforð banka um að afhenda seðla sé þess óskað.

Það er augljóst að bankar geta ekki staðið í skilum ef of margir vilja taka út seðla samtímis. Þetta er brothætt kerfi. Vakni grunsemdir um að banki geti ekki staðið í skilum hlaupa allir til og vilja taka út innstæður sínar, því það er ekki nóg laust fé handa öllum. Við slíkt áhlaup er bankinn kominn í verulegan vanda nema ríkissjóður stöðvi áhlaupið með því að lýsa yfir ríkisábyrgð á innstæðum.

Ef á reynir mun ríkissjóður alltaf kjósa að gefa út slíka yfirlýsingu, því hinn kosturinn er miklu verri fyrir samfélagið. Ef stór innlánsstofnun verður ógreiðslufær þá gæti stór hluti fyrirtækja og landsmanna ekki nálgast peninga sína (lausar innstæður) og þar með ekki átt viðskipti eða keypt brýnustu nauðsynjar. Hagkerfi okkar er því gjörsamlega háð því að innlánsstofnanir séu gjaldfærar, því annars hættir stór hluti peningamagnsins í landinu að virka. Á meðan innlánsstofnunum er falið að búa til peningana sem hagkerfið reiðir sig algerlega á mega þær aldrei verða gjaldþrota.

Það er því ljóst að svo lengi sem bönkum er heimilt að búa til peninga í formi innlána munu innlán þeirra óhjákvæmilega njóta ríkisábyrgðar. Æskilegt er að horfast í augu við þann veruleika og innheimta eðlilegt gjald fyrir ábyrgðina.

Óvenjulega rúm lausafjárstaða bankanna eftir hrun

Vegna rúmrar lausafjárstöðu bankakerfisins eftir hrun hafa bankarnir ekki þurft á lánum að halda hjá Seðlabankanum. Bankarnir hafa geymt um 200 milljarða í Seðlabankanum og fengið meira en 30 milljarða í vexti. Á sama tíma hefur Seðlabankinn fengið hverfandi litlar vaxtatekjur frá bönkunum.

Mynd 1  sýnir mánaðarlega eigna- og skuldastöðu Seðlabankans gagnvart bönkunum undanfarinn áratug. Eignir (f. ofan strik) sýna lán Seðlabankans til bankana en skuldir (f. neðan strik) sýna innlán og innstæðubréf bankana hjá Seðlabanka. Yfirleitt ætti vaxtamunur Seðlbankans að vera jákvæður, en eftir hrun hefur vaxtamunur Seðlabankans verið neikvæður um nálægt 10 milljarða árlega. Á meðan staðan er óbreytt tapar Seðlabankinn um 800 milljónum á mánuði á viðskiptum sínum við bankana.

Mynd 1 Viðskipti Seðlabankans við fjármálastofnanir

Peningastefnunefnd er heimilt að beita vaxtalausri bindiskyldu

Seðlabankinn hefur samkvæmt gildandi lögum og reglum afar rúmar heimildir til að ákveða hve mikið bindifé bankar skuli eiga á reikningi í Seðlabanka og hvaða vexti þeir fá á slíka reikninga. Bindiskylduhlutfallið hefur verið 2% síðan 2003 en þá lækkaði það úr 4%.  Í nóvember var bindiskylt fé (bindifé) aðeins 29 mia og ber sömu vexti og óbundið fé. Samkvæmt lögum gæti Seðlabankinn ákveðið bankar hefðu 100 mia bundna og að vextir á það bindifé væru 0%. Með því myndi Seðlabanki spara sér tæpa 5 milljarða árlega. Seðlabankinn hefur mjög rúmar heimildir til að ákvarða fyrirkomulag og vexti bindingar.

Í 11. gr. laga um Seðlabanka nr. 36/2001 er Seðlabanka heimilað að ákveða að lánastofnanir skuli eiga bundið fé á reikningi í Seðlabankanum, þar segir:

“Seðlabanka Íslands er heimilt að ákveða að lánastofnanir skuli eiga fé á bundnum reikningi í bankanum. Honum er einnig heimilt að ákveða að tiltekinn hluti aukningar innlána eða ráðstöfunarfjár við hverja stofnun skuli bundinn á reikningi í bankanum, enda fari heildarfjárhæð sem viðkomandi stofnun er skylt að eiga í Seðlabankanum ekki fram úr því hámarki sem sett er skv. 1. málsl. þessarar málsgreinar. Enn fremur er Seðlabankanum heimilt að ákveða að verðbréfasjóðir skuli eiga fé á bundnum reikningi í bankanum.

 Seðlabankinn setur nánari reglur1) um grundvöll og framkvæmd bindingar samkvæmt þessari grein, þar á meðal til hvaða lánastofnana hún tekur. Í þeim má ákveða að bindihlutfall sé mismunandi eftir eðli lánastofnana og verðbréfasjóða og flokkum innlána og annarra skuldbindinga sem bindingin nær til. Gæta skal jafnræðis við ákvörðun bindiskyldu þannig að hún valdi ekki röskun á samkeppnisstöðu á milli þeirra innlendu fyrirtækja sem sæta innlánsbindingu.”

Í 24. gr. er peningastefnunefnd fært vald til að ákvarða bindiskyldu og vexti

“Ákvarðanir um beitingu stjórntækja bankans í peningamálum eru teknar af peningastefnunefnd. Stjórntæki bankans teljast í þessu sambandi vera vaxtaákvarðanir hans, …, ákvörðun bindiskyldu skv. 11. gr.”

Reglugerð um bindiskyldu nr. 373 frá 15. apríl 2008 heimilar bankastjórn að ákveða vexti á bindifé sérstaklega eins og segir í 3. mgr. 6. gr. :

“Bankastjórn ákveður sérstaklega vexti bindifjár en meðalinnstæða á viðskiptareikningi umfram bindifjárhæð ber vexti sem bankastjórn ákveður fyrir viðskiptareikninga bindiskyldra fjármálafyrirtækja í Seðlabankanum. “

Í febrúar 2009 kom sú breyting inn í lög að peningastefnunefnd tók við þeim verkefnum bankastjórnar sem vörðuðu ákvarðanir um peningastefnu. Svo virðist sem gleymst hafi að uppfæra orðalag reglugerðar nr. 375 um bindiskyldu til samræmis við lagabreytinguna og er ráðuneytinu nú bent á þetta misræmi. Engin rök hníga til þess að bankastjóri taki einn ákvörðun um vexti á bindifé. Ákvörðun um að greiða vexti á bindifé er nánast ígildi þess að veita fé úr ríkissjóði til bankanna og því ætti slíkt vald ekki að vera á einni hendi.

Rök fyrir beitingu vaxtalausrar bindiskyldu

i) Seðlabanka ber að vinna að markmiðum sínum með hagkvæmum hætti

Í 3. gr. laga 36/2001 um Seðlabanka Íslands segir “meginmarkmið Seðlabanka Íslands er að stuðla að stöðugu verðlagi.” Einnig segir í sömu grein “Seðlabankinn skal stuðla að framgangi stefnu ríkisstjórnarinnar í efnahagsmálum, enda telji hann það ekki ganga gegn meginmarkmiði sínu skv. 1. mgr.”  Stefna ríkisstjórnarinnar er meðal annars sú að auka hagkvæmni í ríkisrekstri og skila hallalausum fjárlögum. Eins og öðrum ríkisstofnunum ber seðlabanka því að skila sínu hlutverki með hagkvæmum hætti.

Kjósi seðlabanki að beita ekki hagkvæmustu aðferðum í verkefnum sínum, þarf sú stefna að byggja á vönduðum rökstuðningi. Allur óþarfur kostnaður í rekstri seðlabanka bitnar á getu hans til að greiða arð í ríkissjóð og gengur því gegn efnahagsstefnu ríkisstjórnarinnar og þar með 2. mgr. 3. gr. laga um Seðlabanka Íslands.

ii) 100 milljarðar myndu duga til að tryggja virkni stýrivaxta

Seðlabankinn setur lágmarksvexti í landinu með því að bjóða bönkum 4,75% vexti á um 200 mia í innstæðum. Bankar hafa ekki hag af því að lána sínum viðskiptavinum á lægri vöxtum en þeir geta fengið á innstæður í Seðlabankanum. Það sama myndi gilda þótt Seðlabankinn ákvæði að  binda 100 mia af lausu fé bankanna á vaxtalausri bindiskyldu og bankar myndu fá að hafa aðra 100 mia á 4,75% vöxtum. Virkni peningastefnunar væri með því jafn vel tryggð og áður, en tap Seðlabankans yrði helmingi minna.

Rök gegn vaxtalausri bindiskyldu

Ýmis rök hafa verið sett fram gegn beitingu vaxtalausrar bindiskyldu. Hér verða þau helstu rakin.

a) “Aðrir seðlabankar nota ekki bindiskyldu að ráði”

Því hefur verið haldið fram að bindiskylda sé lítið notuð af erlendum seðlabönkum, virkni hennar lítt þekkt og því ekki tilefni til  að beita henni hér.

Það alrangt að bindiskylda sé lítið notuð af seðlabönkum heimsins. Samkvæmt úttekt IMF (2010) meðal 121 seðlabanka voru aðeins níu seðlabankar sem ekki notuðu bindiskyldu. Yfirgnæfandi meirihluti (71%) eða 86 seðlabankar beita vaxtalausri bindiskyldu.

Heimild:  http://www.imf.org/external/pubs/ft/wp/2011/wp1136.pdf

b) “Ekki ljóst hver áhrif aukinnar bindiskyldu væru”

Talað hefur verið um að ekki sé hægt að segja nákvæmlega fyrir um hver áhrifin yrðu af því að auka bindiskyldu og greiða enga vexti af henni. Því sé ekki óhætt að fara þá leið.

Vissulega er erfitt að segja nákvæmlega fyrir um áhrifin. En sama má segja um breytingar á stýrivöxtum, þó er stýrivöxtum breytt. Seðlabankinn hefði getað aflað reynslu af bindiskyldutækinu með því að taka smá skref og mæla áhrifin. Dýrmætur tími hefur farið til spillis án þess að slíkrar reynslu hafi verið aflað.

c) “ESÍ á að standa undir tapinu”

Því hefur verið haldið fram að vaxtatap Seðlabankans gagnvart bönkunum sé alls ekki vandamál, því á móti komi tekjur af Eignasafni Seðlabankans (ESÍ).

Eignasafnið taldi ríflega 200 mia í verðbréfum (október 2014). Eignirnar eiga rót sína að rekja til veða sem Seðlabankinn leysti til sín í kjölfar hrunsins. Talið var mikilvægt að halda eignasafninu aðskildu frá öðrum eignum og viðfangsefnum Seðlabankans. Þessi aðgreining frá annarri starfsemi er áréttuð í svari ráðherra við fyrirspurn á þingi :

“Með því að færa umsýslu krafna og fullnustueigna í sérstakt félag skapaðist ákveðin fjarlægð frá hefðbundinni starfsemi Seðlabankans og þar með dregið úr hættu á að þessi viðfangsefni rekist á við önnur verkefni bankans auk þess sem svigrúm fæst til að auka verðgildi eignanna.” – heimild (þingskjal 1100/141)

ESÍ og arður af því mun ekki bæta nema brot af því gríðarlega tjóni sem Ríkissjóður og Seðlabanki urðu fyrir við fall bankana. Það er því fráleitt að líta á arðinn af ESÍ sem ígildi vaxtatekna frá núverandi bankakerfi og enn fráleitara að ráðstafa arðinum af ESÍ til að fjármagna vaxtaútgjöld til nýju bankana.

Vera má að ESÍ hafi selt nýju bönkunum hluta af þeim veðum sem voru í safninu, og bankarnir hafi gefið út og selt Seðlabankanum skuldabréf til að standa straum af þeim kaupum. Það eru samt ekki gild rök til þess að vextir af þeim skuldabréfum eigi að renna aftur til bankanna í formi neikvæðs vaxtamunar Seðlabankans. Enda njóta bankarnir arðs af þeim eignum sem þeir keyptu af ESI.

Það er ekki hægt að réttlæta að arður af ESI verði notaður til að fjármagna vaxtaútgjöld til bankakerfisins. Afkoma ESI ætti að vera aðskilin frá hefðbundnum rekstri Seðlabankans. Skoða mætti að flytja yfirumsjón með ESI til Bankasýslu Ríkisins til að tryggja betri aðskilnað frá daglegum rekstri Seðlabankans.

d) “Lágir vextir á bindifé eru skattlagning”

Flestir seðlabankar, eða um 86 af alls 121 seðlabönkum sem könnun AGS (2010) nær til, nota vaxtalausa bindiskyldu. Seðlabanka Íslands er skv. lögum og reglum heimilt að fara eins að. Ekki er kunnugt um að dómar hafi fallið um að ákvæði um bindiskyldu án vaxta séu skattur eða stangist á við stjórnarskrá.

Bindiskylda með lágum vöxtum er vel þekkt frá fyrri tíð og þá var henni að sjálfsögðu andmælt af talsmönnum bankanna. Í viðtali við Morgunblaðið árið 1990 andmælti Tryggvi Pálsson þáverandi bankastjóri Íslandsbanka 7% bindiskyldu sem bar lægri vexti en útlán bankanna og sagði að hún gerði samkeppnisstöðu innlendra banka verri gagnvart erlendum bönkum, hún væri: “Einhliða skattlagning og óréttlætanleg” . Í sömu grein var rætt við Jóhannes Nordal, seðlabankastjóra sem sagði af því tilefni:

„En, þar að auki, þar sem binding er annars staðar af þessu tagi, eru engir vextir greiddir af henni, svo að ég efast um að þetta skekki myndina verulega.”

Heimild Mbl. 8. maí 1990 http://www.mbl.is/greinasafn/grein/49781/

Bindiskylda á lágum vöxtum eða vaxtalaus er ekki ný hugmynd. Hún hefur verið notuð á Íslandi og ekki leitt til dómsmála svo vitað sé og henni er beitt hjá flestum seðlabönkum.

Bankar eiga ekki sjálfsagðan rétt á því að fá raunvexti á bindifé á kostnað skattgreiðenda. Hafa ber í huga að það er ofgnótt lausafjár í kerfinu og Seðlabanka er skylt að bregðast við þeirri stöðu með þeim stýritækjum sem duga. Binding án vaxta er ekki alslæm fyrir banka, enda nýtur bindifé í Seðlabanka ríkisábyrgðar. Bindifé án vaxta gefur bönkum auk þess hvata til að vinna gegn verðbólgu og styður þannig við markmið seðlabankans um verðstöðugleika.

Þótt 100 mia bindifé yrði án vaxta, þá myndu bankarnir áfram fá vexti á aðra 100 milljarða sem þeir munu áfram eiga óbundna í Seðlabankanum. Bankarnir munu vissulega græða eitthvað minna á Seðlabankanum en áður. En samt myndu bankarnir græða á viðskiptum við Seðlabankann án þess að taka nokkra áhættu. Það er ekki skattlagning.

e) “Afkoma Seðlabankans aukaatriði”

Seðlabankastjóri svaraði spurningunni um hvor ekki bæri að nota bindiskyldu til að draga úr tapi Seðlabankans þannig:

„Það er ekki rétt í okkar huga að ræða þetta með stjórntækin út frá því hvort það er tap eða hagnaður á bankanum vegna þess að það er second-ert í þessu sambandi. Heldur hitt; eru stjórntækin nógu góð til að ná þessum markmiðum sem bankanum eru sett,“ – Visir 17. 11. 14

Það verður ekki fallist á að afkoma Seðlabankans sé “second-ert” enda getur hún ráðið úrslitum um afkomu ríkisins í heild. Það hlýtur að vera sjálfsögð skylda allra ríkisstofnana að uppfylla hlutverk sitt án óþarfa kostnaðar.

Ríkisstjórnin leggur áherslu á ábyrga efnahagsstjórn, hallalaus fjárlög og lækkun skulda og er afkoma Seðlabankans alls ekki aukaatriði í því samhengi. Færa má rök fyrir því að skuldir ríkissjóðs gætu í dag verið 15 milljörðum minni ef Seðlabankinn hefði beitt vaxtalausri bindiskyldu eftir hrun til að binda helming þess lausafjár sem hefur verið á vöxtum í Seðlabanka.

f) “Vaxtamunur bankanna gæti aukist”

Ef hagnaður banka af viðskiptum við Seðlabanka minnkar má búast við að þeir reyni að bæta sér það upp með því að hækka útlánsvexti eða lækka innlánsvexti eða hvort tveggja. Hækkun á bindiskyldu geti bitnað á viðskiptavinum bankanna.

Það er ekki hægt að útiloka að bankar auki vaxtamun sinn. Viðskiptavinir bankanna hafa þá tækifæri til að færa viðskipti sín til þeirra banka sem auka vaxtamuninn minna eða bjóða betri kjör. Þótt samkeppni á bankamarkaði mætti vera meiri, þá er hún samt einhver.

Af tvennu illu er betra að vaxtamunur banka hækki og neytendur geti brugðist við því, það er skárra en að bankar fái milljarða úr vösum skattgreiðenda á ógagnsæjan hátt og án þess að skattgreiðendur geti rönd við reist.

Um sjálfstæði Seðlabankans

Seðlabankanum er falið mikið sjálfstæði í mótun og framkvæmd peningastefnu. Með sjálfstæði seðlabanka er ætlunin fyrst og fremst sú að koma í veg fyrir að ríkisstjórnir eða stjórnmálamenn beiti sér fyrir aukningu peningamagns eða lækkun stýrivaxta í aðdraganda kosninga í þeim tilgangi að auka vinsældir sínar. Seðlabankinn þarf að sjálfsögðu að geta staðið gegn slíkum þrýstingi.

Með þessari grein er eingöngu gerð krafa um aukið aðhald í rekstri Seðlabankans. Þar með er ekki ætlunin að vega að sjálfstæði Seðlabankans, enda hvorki verið að leggja til aukningu peningamagns eða lækkun stýrivaxta. Tilefnið er að draga úr tapi af viðskiptum Seðlabankans við bankana og verja með því hagsmuni ríkissjóðs og skattgreiðenda.

Niðurstaða

Með því að beita vaxtalausri bindiskyldu gæti Seðlabanki dregið úr neikvæðum vaxtamun sínum við bankana um hundruð milljóna á mánuði. Í stað þess að nota vaxtalausa bindiskyldu til að draga úr tapi sínu hefur Seðlabankinn fjármagnað hallann með tekjum af ESI og seðlaprentun. Engin rök hníga til þess að arður af ESI og seðlaprentun eigi að renna til nýju bankanna með þessum hætti.

Flestir erlendir seðlabankar beita vaxtalausri bindiskyldu og Seðlabankinn ætti að fara að þeirra fyrirmynd til að draga úr tapi sínu. Seðlabankinn gæti byrjað á því að afnema vexti af þeim 29 milljörðum sem þegar eru á bindiskyldu. Í framhaldinu getur Seðlabanki aukið bindiskylduna í skrefum upp í 100 milljarða og þannig dregið úr tapi sínu um 4 milljarða á ársgrundvelli.