Upptaka evru er eitt af skilyrðum aðildar að Evrópusambandinu. Í sáttmálum sambandsins eru ítarleg ákvæði um hvernig aðildarríki skuli undirbúa inngöngu í myntbandalagið. Þau þurfa að uppfylla vel útfærð skilyrði.

En það er hvergi gert ráð fyrir þeim möguleika að ríki geti hætt með evru. Skilmálarnir innihalda engin ákvæði um hvernig ríki geti gengið út úr myntbandalaginu á öruggan hátt.

Það eru vissulega ákvæði í sáttmálunum um að ríki geti gengið úr ESB, en þau fjalla ekki um evruna. Þar stendur efnislega að úrsögn úr ESB taki gildi tveimur árum eftir að tilkynning um úrsögn berst og semja skuli við útgönguríkið á þeim tíma. Ekki stendur neitt um evru, eða að gætt skuli jafnræðis í þeim samningum.

Ójafn leikur

Ríki sem ákveður að ganga úr ESB er í miklu veikari samningsstöðu en ESB. Án samnings hefur útgönguríkið ekki aðgang að innri markaðinum, sem er í flestum tilfellum mjög mikilvægur fyrir ríkið. ESB missir vissulega hluta af sínum markaði, en aðeins lítið brot. Án ákvæða um að ESB skuli gæta jafnræðis getur útganga verið háskaleg

Brexit – víti til varnaðar

Þegar Breska þjóðin kaus að hætta í ESB, brást ESB illa við og krafðist hátt í 40 milljarða punda greiðslu áður en samningar hefðust. Þetta kom Bretum á óvart því þeir höfðu frá fyrstu tíð greitt meira til sambandsins en þeir fengu til baka.

Aðalsamningamaður ESB, Michel Barnier, lét þau orð falla að hann vildi kenna Bretum lexíu um hvað það þýddi að yfirgefa innri markaðinn. Guy Verhofstad, sem fór með Brexit málefni fyrir Evrópuþingið sagði í ræðu að það mætti ekki gerast að ríki sem gengi út fengi betri kjör en ríki sem væru í ESB því það gæti þýtt endalok ESB. Donald Tusk (sá sem nýverið gaf forsætisráðherra Íslands Prins Póló), þáverandi forseti leiðtogaráðs ESB, sagði í ræðu að þeir sem hefðu barist fyrir útgöngu Bretland ættu heima á „sérstökum stað í helvíti“.

Það er því augljóslega ekki eitt af markmiðum ESB að gera aðildarríkjunum auðvelt að endurheimta fullveldi sitt. Bretland, sem er eitt af öflugustu ríkjum heims og með sjálfstæðan gjaldmiðil, tókst að ganga út en með herkjum.

Er útganga úr evru möguleg?

Bretar höfðu pundið, en evruríki sem hyggst ganga úr ESB stendur frammi fyrir óleystu vandamáli.

Við upptöku nýs gjaldmiðils þarf að breyta öllum evru-innstæðum í nýja gjaldmiðilinn á tilteknu gengi. Flestir sem ættu innstæður í bönkum útgönguríkisins myndu vilja forðast að þeim verði skipt í gjaldmiðil sem líklegur er til að veikjast. Þeir myndu þá vilja taka út evrur sínar eða millifæra þær á reikninga í öðrum löndum.

Um leið og evruland tilkynnir úrsögn úr ESB má búast við að bankar verði fyrir áhlaupi. Því þyrfti að leyna slíkum áformum vandlega og gjaldeyrishöft gætu verið nauðsynleg meðan breytingin gengi yfir. Setja þyrfti lög um að allir innlendir samningar færðust úr evrum yfir í nýja gjaldmiðilinn á tilteknu gengi og svo framvegis.

Meðal hagfræðinga sem hafa fjallað um útgönguvandann er bandaríski prófessorinn Barry Eichergreen sem hefur sagt: „upptaka evru er í raun ekki afturkræf“ og „útganga myndi þurfa langan undirbúning og væntingar um gengisfellingu myndu valda fjármálakreppu allra tíma“.

Geta evruríki endurheimt fullveldi sitt?

Því er haldið fram að Evrópusambandið sé samstarf fullvalda ríkja. Þótt þau hafi framselt hluta af löggjafarvaldi sínu, framkvæmdavaldi og dómsvaldi til miðlægra stofnana ESB séu þau samt fullvalda. Þeim sé frjálst að ganga úr ESB eins og Brexit sýndi. En á það við um evruríkin?

Ef Ísland gengi í Evrópusambandið og tæki upp evru, yrði útganga nær ómöguleg. Fullveldið yrði þá ekki endurheimt nema með mikilli samstöðu Íslendinga sem væru tilbúnir til að ganga í gegnum erfiðleika. Ólíklegt er að slík samstaða næðist nema vistin í ESB væri orðin óþolandi.

Ef til vill á þessi ómöguleiki á útgöngu þátt í því að nokkur aðildarríki ESB hafa hikað við að taka upp evru, þar á meðal Danmörk, Svíþjóð, Pólland, Tékkland, Ungverjaland og Rúmenía. Þessi ríki eiga ennþá raunhæfa möguleika á útgöngu, þótt hún sé ekki auðveld.

Niðurstaðan

Gangi Ísland í ESB og taki upp evru, þá er engin örugg leið út aftur.

Neitunarvald þjóða sem var reglan í upphafi evrópusamvinnunnar og helsta vörn smáþjóða gegn óhagstæðri löggjöf, heyrir nú orðið til undantekninga. Auk þess er það yfirlýst stefna ESB að fella neitunarvald þjóða niður á þeim sviðum sem eftir standa. Krafan um að ESB verði að sambandsríki verður stöðugt háværari.

Ísland ætti ekki annan kost en að samþykkja ákvarðanir ESB og fljóta með straumnum þangað sem hann liggur hverju sinni. Útganga væri einfaldlega of erfið til að vera raunhæfur valkostur.

7. apríl 2026

Umsögn um tillögu utanríkisráðherra til þingsályktunar um þjóðaratkvæðagreiðslu um framhald viðræðna um aðild Íslands að Evrópusambandinu. Mál 516 á 157. löggjafarþingi.

Undirritaður mælir gegn tillögunni. Byggir sú afstaða einkum á því að tímasetning fyrir­­­­­­hugaðrar þjóðaratkvæðagreiðslu veitir Alþingi, umsagnaraðilum og kjósendum óeðlilega skamman tíma til að fjalla um svo flókið og umdeilt mál, auk þess sem megnið af umræðutímanum fellur á sumarmánuðina. Þá er orðalag spurningarinnar talið villandi þar sem ekki er raunhæft að „halda áfram“ viðræðum, heldur myndi þurfa að hefja aðildarferli að verulegu leyti frá grunni. Einnig er bent á að aðstæður hafi tekið miklum breytingum frá því viðræður stóðu síðast, að núverandi ríkisstjórn sé ekki bundin þeim fyrirvörum sem Alþingi setti árið 2009 og að lítið pólitískt umboð sé til að hefja aðildarviðræður. Með hliðsjón af skorti á meirihlutastuðningi, óvissu um mögulegar undanþágur frá regluverki ESB og þeim áhrifum sem aðild gæti haft á fullveldi og hagsmuni Íslands, er talið óraunhæft og óheppilegt að setja slíkt ferli af stað. Niðurstaðan er sú að fresta beri málinu eða fella það, þannig að tryggt sé að bæði Alþingi og kjósendur fái nægt ráðrúm og skýrar forsendur áður en tekin er ákvörðun um jafn umfangsmikið álitaefni.

1. Of knappur tími fyrir lýðræðislega umræðu

Tillagan leggur til að þjóðaratkvæðagreiðslan fari fram þann 29. ágúst 2026. 

Í 26. gr. kosningalaga nr. 112/2021 segir að þjóðaratkvæðagreiðsla skuli fara fram í fyrsta lagi þremur mánuðum og í síðasta lagi einu ári eftir að þingsályktunartillaga hefur verið samþykkt á Alþingi. Markmið ákvæðisins er að tryggja kjósendum ráðrúm til að kynna sér málefnið áður en þeir taka ákvörðun og leyfa lýðræðislegri umræðu að þroskast í samfélaginu.

Dagsetningin í tillögunni skammtar bæði þingi og kjósendum of skamman tíma.

Þar sem efni tillögunnar varðar stórt og flókið álitamál er nauðsynlegt að Alþingi fái rýmri  tíma til að fjalla um hana. Hafa þarf í huga að vegna sveitarstjórnarkosninga falla þingstörf niður þann 11. maí í eina viku. Það verður að teljast ólíklegt að þinginu takist að ljúka umfjöllun um tillöguna fyrir lok maí en þá eru þrír mánuðir til loka ágúst. 

Þrír mánuðir eru nálægt því að teljast ólöglega skammur tími samkvæmt 26. gr. kosningalaga. Í greinargerð utanríkisráðherra með tillögunni er ekki að finna rök fyrir því að skerða umþóttunartíma kjósenda með þessum hætti. Skýringar á flýtinum er ekki heldur að finna í sáttmála ríkisstjórnarinnar, því þar er aðeins stefnt að þjóðaratkvæðagreiðslu fyrir árslok 2027.

Bagalegt er að fresturinn fellur á sumarmánuðina, þar sem kjósendur, stofnanir og hreyfingar sem þurfa að útbúa gögn til að kynna rökin með og móti, vildu eflaust frekar nýta sumarið til að sinna fjölskyldunni, ferðalögum og útivist fremur en kynna sér þetta mál frá öllum hliðum. Utanríkisráðherra er ekki að taka tillit til landsmanna með því að leggja sumarið undir málið.

Til að dagsetningin 29. ágúst 2026 gangi upp hefði ráðherra þurft að leggja tillöguna miklu fyrr fram. Tillöguna er ekki að finna á upprunalegri né uppfærðri  þingmálaskrá ríkisstjórnar- innar fyrir vorið, en samkvæmt þingskaparlögum er þingmálaskrá ætlað að gefa þingmönnum og nefndum svigrúm til að undirbúa sig undir komandi mál. Þar sem málefnið er ekki augljólega brýnt og engin skýr ástæða komið fram um að kosið verði 29. ágúst, hlýtur þingið að taka sér þann tíma sem það þarf til að fjalla um málið þó það þýði frestun atkvæða- greiðslunnar. 

Almenna reglan er að umsagnarfrestur um þingmál sé ekki minni en tvær vikur. Þetta er talinn vera lágmarkstími til að samtök, stofnanir og einstaklingar geti rýnt málið og skilað vandaðri umsögn. Í viðamiklum og umdeildum málum er fresturinn oft lengdur í 3-4 vikur eða meira. Utanríkismálanefnd veitti í þessu tilfelli umsagnarfrest sem er tvær vikur og fjórir dagar. Þar af eru fjórir lögboðnir frídagar: Skírdagur, föstudagurinn langi, páskadagur og annar í páskum. Fresturinn er því í allra stysta lagi og tekur ekki tillit til umfangs málsins. 

Að lokum má nefna að Alþingi kemur ekki saman eftir sumarið fyrr en í byrjun september. Þá yrði þjóðaratkvæðagreiðslan afstaðin, sem væri óheppilegt, því umræður á vettvangi Alþingis gætu verið mjög upplýsandi fyrir kjósendur um rökin bæði með og móti viðræðum við ESB.

Í greinargerð með tillögunni eru engin rök færð fyrir því að hraða beri málinu gegnum þinglega meðferð með sem stystum tímafresti til umræðna. Ráðherrann lét hjá líða að setja málið á þingmálaskrá, hann kom of seint fram með málið til að þingið gæti gefið því nægilega umfjöllun. Undirritaður hvetur nefndina til að taka sér þann tíma sem hún þarf til að fjalla um málið af ekki minni metnaði en gert var árið 2009. 

Dagsetningin 29. ágúst gefur kjósendum stysta mögulega frest sem lög leyfa, aðeins þrjá mánuði, sem allir falla á sumartímann, til að kynna sér málið vandlega og taka upplýsta ákvörðun. 

Það hlýtur að vera lágmarkskrafa að utanríkismálanefnd breyti dagsetningunni þannig að nefndin sjálf og þingið fái þann tíma sem þarf til að fjalla um málið og tryggja að almennir kjósendur fái meira ráðrúm en lögboðinn lágmarksfrestinn til að setja sig inn í málið.

2. Spurningin er villandi

Í tillögu utanríkisráðherra er lagt til að eftirfarandi spurning verði lögð fyrir kjósendur:

    „Á að halda áfram viðræðum um aðild Íslands að Evrópusambandinu?

    ❏     Já, halda áfram viðræðum um aðild Íslands að Evrópusambandinu.

    ❏     Nei, ekki halda áfram viðræðum um aðild Íslands að Evrópusambandinu.“

Þetta orðalag er villandi því það er ekki raunhæft að „halda áfram“ aðildarviðræðum sem, byggja á aðildarumsókn frá 2009, hófust í júlí 2010 og gert var hlé á í janúar 2013. Viðræðum var formlega slitið árið 2013, samninganefndir voru leystar frá störfum, auk þess sem staða Íslands sem umsóknarríkis var afturkölluð í mars 2015. Síðan þá hefur Ísland ekki verið í lista ESB yfir umsóknarríki. Sú ríkisstjórn sem nú stýrir landinu er ekki bundin af þeim fyrirvörum sem þingið setti árið 2009 um aðildarviðræðurnar. Þeim sömu viðræðum verður því ekki haldið áfram.

Þótt forseti framkvæmdastjórnar ESB hafi svarað því til að umsókn Íslands frá 2009 sé gild (e. valid) geta aðildarviðræður samt ekki hafist nema Ísland fái stöðu umsóknarríkis. Til að Ísland fái þá stöðu þarf ríkisstjórnin að óska eftir því, sem er þá ígildi aðildarumsóknar. Því væri heiðarlegast að spyrja kjósendur hvort þeir vilji að sótt verði um aðild að ESB á nýjan leik.

Verði ráðherraráð ESB sammála um að veita aðildarumsókn brautargengi, er næsta skref að fela Framkvæmdastjórn ESB að vinna skýrslu og álit. Framkvæmdastjórnin sendir þá íslenskum stjórnvöldum lista með þúsundum spurninga. Það er ólíklegt að það dugi að senda aftur 16 ára gömul svör við þeim, enda hefur margt breyst. Framkvæmdastjórnin mun þurfa að vinna nýja skýrslu. Sé niðurstaðan sú að Ísland teljist hæft til að fá stöðu umsóknarríkis tekur Leiðtogaráð ESB umsóknina til umfjöllunar. Krafist er einróma samþykkis ráðsins til að Ísland hljóti formlegu stöðu umsóknarríkis. Þá fyrst geta aðildarviðræður hafist.

Utanríkismálanefnd þarf að tryggja að spurningin sem lögð verður fyrir kjósendur gefi ekki þá mynd að vinna sem unnin var á árunum 2009 til 2013 sé enn í fullu gildi og það sé bara hægt að „halda áfram“ viðræðum eins og fátt hafi breyst.  Hið rétta er að mestur hluti vinnunnar er úreltur og það þyrfti að hefja viðræður nánast frá grunni. 

Það er lágmarkskrafa að utanríkismálanefnd taki spurninguna til skoðunar og breyti henni þannig að hún villi ekki um fyrir kjósendum.

3. Óraunhæft að „halda áfram“

Síðan viðræðum var hætt árið 2013, hefur Evrópusambandið innleitt þúsundir nýrra reglna og tekið margvíslegum breytingum. Auk þess hefur Bretland, sem er eitt mikilvægasta viðskipta- land Íslands, gengið úr Evrópusambandinu og í framhaldi gert fríverslunarsamning við Ísland.

Á þeim 13 árum síðan viðræðum lauk, hefur sambandið glímt við flóttamannavanda, heims- faraldur, stríð og orkukreppu. Skuldastaða stóru aðildarríkjanna hefur versnað til muna og mörg þeirra glíma við efnahagssamdrátt. Staða ESB hefur versnað og horfur eru frekar dökkar. Bókin um ESB – hvað er í pakkanum? fjallar nánar um stöðu Evrópusambandsins í dag og þau vandamál sem það glímir við. Allir þingmenn hafa fengið rafrænt eintak af bókinni og eru hvattir til að lesa hana til að fá betri yfirsýn yfir stöðuna. 

Ísland hefur sömuleiðis tekið breytingum, en í öllum helstu atriðum til hins betra. Í krafti fullveldis og forræðis yfir auðlindum landsins, hefur landsmönnum tekist að brjótast út úr þeim mikla efnahagsvanda sem blasti við í kjölfar hrunsins. Krónan er laus úr höftum og verið tiltölulega stöðug, hagvöxtur hefur verið mun meiri en í ESB og eignir Íslands erlendis eru orðnar hærri en erlendar skuldir. Ísland er í efsta sæti á lífskjaralista Sameinuðu þjóðanna. 

Vegna breyttra aðstæðna og breytinga á regluverki ESB er óhjákvæmilegt annað en að þeir viðræðukaflar sem opnaðir voru í fyrri aðildarviðræðum, verði opnaðir á nýjan leik. Þegar þær viðræður sigldu í strand hafði aðeins tekist að loka 11 viðræðuköflum af 35. Ekki var búið að opna erfiðustu kaflana. 

Það er mikilvægt að þjóðin verði upplýst um hve lítill árangur náðist í raun og veru í fyrri aðildarviðræðum, allavega hvað það varðar að tryggja meginhagsmuni Íslands gagnvart Evrópusambandinu. Þar miðaði lítið sem ekkert.

4. Ríkisstjórnin er ekki bundin af fyrirvörum Alþingis frá 2009

Sú aðildarumsókn sem ríkisstjórn Íslands lagði fram 16. júlí 2009 var samþykkt af Alþingi en með afar mikilvægum fyrirvörum um grundvallarhagsmuni Íslands sem voru tíundaðir í ítar- legu áliti meirihluta utanríkismálanefndar um málið á þskj. 249, 38. mál. 

Alþingi setti þáverandi ríkisstjórn skilyrði um hversu langt hún mætti ganga í viðræðum við ESB. Alþingi gerði sömuleiðis kröfu um að ríkisstjórnin hefði náið samstarf við þingið á öllum stigum málsins og lét fylgja:

 „Að mati meirihlutans verður ekki vikið frá þeim hagsmunum án undanfarandi umræðu á vettvangi Alþingis.“

Þeir ítarlegu fyrirvarar sem fylgdu málinu af hálfu Alþingis árið 2009 eru ekki bindandi fyrir núverandi ríkisstjórn.

Fái ríkisstjórnin umboð beint frá kjósendum í þjóðaratkvæðagreiðslu til þess að taka upp aðildarviðræður við ESB er Alþingi ekki í aðstöðu til að setja ríkisstjórn skilyrði um að hafa Alþingi með í ráðum á öllum stigum málsins og tryggja að ekki verði vikið frá hagsmunum án aðkomu Alþingis. 

Mögulega gæti Alþingi samið og sett vandaða fyrirvara um framkvæmd þjóðaratkvæða- greiðslunnar og það ferli sem færi af stað ef kjósendur vilja hefja aðildarviðræður. Afar ólíklegt er að þær örfáu vikur sem nú eru til stefnu muni duga til þeirrar vinnu. 

Utanríkismálanefnd verður því að hafna ályktuninni eða að öðrum kosti gefa sér þann tíma sem þarf til að setja ríkisstjórninni traustan ramma um samráð og gæslu þjóðarhagsmuna líkt og gert var árið 2009.

5. Of veikt umboð til að setja aðildarviðræður á dagskrá

Í aðdraganda kosninga ítrekaði formaður Samfylkingar, núverandi forsætisráðherra, að ESB aðild myndi ekki verða á dagskrá á kjörtímabilinu. Formaðurinn lofaði einnig því að efna- hagsmálin yrðu í forgangi og hún vildi alls ekki að átök um ESB aðild myndu kljúfa þjóðina. Kjósendur gætu treyst hennar orðum.

Flokkur fólksins er andvígur aðild að ESB og kjósendur hans voru sannarlega ekki að kalla eftir ESB vegferð í þessum kosningum.. 

Aðild að ESB er hinsvegar helsta stefnumál Viðreisnar þótt það hafi ekki verið í forgrunni í aðdraganda kosninga. Viðreisn fékk aðeins 16% atkvæða, en það getur varla talist nógu sterkt umboð til að hefja aðildarviðræður við ESB.

Með svo lítinn stuðning við málefnið er hætt við að aðildarviðræður verði í raun sóun á kröftum alls stjórnkerfisins og fjármunum skattgreiðenda.

Þjóðaratkvæðagreiðsla um að halda áfram viðræðum er auk þess blekkjandi, því það er yfirlýst markmið Viðreisnar að Ísland gangi í Evrópusambandið. Þjóðaratkvæðagreiðslan er því aðferð Viðreisnar til að draga Ísland inn í aðildarferli þótt fyrir því sé hvorki meirihluti á Alþingi né hjá þjóðinni.

Utanríkisráðherra er í lófa lagið að kanna hvaða undanþágur Ísland geti fengið frá regluverki ESB en það er aftur á móti mjög ótrúlegt sem fram kemur í greinargerð tillögunnar að Ísland þurfi að sækja um aðild að ESB og ljúka aðlögunarferli til að fá svar við því hvort og hvaða undanþágur séu mögulegar.

Utanríkismálanefnd gæti sent formlegt erindi til ESB til að kanna hvort það sé rétt að Ísland geti mögulega fengið varanlegar undanþágur frá regluverkinu og hvort það sé einnig rétt að eina leiðin til að fá svar við þeirri spurningu sé að hefja og ljúka aðildarferli að ESB.

6. Lítill stuðningur við aðildarumsókn

Það er augljóslega ekki meirihluti fyrir aðild að Evrópusambandinu á Alþingi. Við þær aðstæður er ekki ráðlegt að hefja aðildarviðræður eða bjóða kjósendum upp á slíkan valkost í þjóðaratkvæðagreiðslu. Jafnvel þótt niðurstaða þjóðaratkvæðagreiðslunnar yrði að „halda áfram“ aðildarviðræðum, væri sú niðurstaða eingöngu ráðgefandi en ekki bindandi. Í 48. grein stjórnarskrár Íslands segir: 

„Alþingismenn eru bundnir eingöngu við sannfæringu sína og eigi við neinar reglur frá kjósendum sínum.“. 

Þingmenn hafa svarið eið að stjórnarskránni og munu því að fylgja sinni sannfæringu hver sem niðurstaða ráðgefandi þjóðaratkvæðagreiðslu er. Þingmenn sem eru andvígir aðild, og kjörnir sem slíkir, munu áfram færa fram röksemdir gegn aðild og leggjast gegn því að regluverk Íslands verði aðlagað að kröfum ESB. 

Það er ber því vott um mikið óraunsæi að leggja út í aðildarviðræður við ESB þegar meiri- hluti þings er beinlínis mótfallinn aðild. Næsta víst er að slíkar aðildarviðræður muni daga uppi líkt og gerðist árið 2013. 

Tækist þrátt fyrir allt að ljúka viðræðum með aðildarsamningi, væru samt miklar líkur á að honum yrði hafnað í þjóðaratkvæðagreiðslu. Kæmist málið lengra, yrði að gera breytingar á stjórnarskrá sem væri ólíklegt að gengi eftir, enda þyrftu tvö þing að samþykkja þær. 

Innihéldi samningur veigamiklar og varanlegar undanþágur Íslands frá regluverki ESB, gæti samt farið svo að honum yrði hafnað af einhverju aðildarríkja ESB. 

Þegar málið er skoðað virðist það geta skilað engu öðru en að kljúfa þjóðina, eyða dýrmætum tíma Alþingis og kjósenda, sólunda tíma stjórnkerfisins og fjármunum skattgreiðenda – á meðan líkur á aðild Íslands að ESB verða að teljast mjög hverfandi.

7. Fáir vilja ganga í ESB eins og það er

Það heyrir til undantekninga að íslenskir aðildarsinnar vilji ganga í ESB eins og það er. Þeir segjast vilja skýrar undanþágur frá grundvallarreglum sambandsins og líta á aðildarviðræður sem einu leiðina til að komast að því „hvað sé í boði“.  

Embættismenn ESB hafa aldrei alið á slíkum væntingum. Þeir hafa ítrekað sagt að varanlegar undanþágur séu ekki í boði fyrir umsóknarríki. Ríkisstjórnin hefur ekki lagt fram haldbær gögn um að þeir séu að segja ósatt. Þess í stað vísar hún til sérlausna sem eru ekki varanlegar undanþágur frá regluverkinu og gætu fallið niður með meirihlutaákvörðun. Í greinargerð með tillögunni segir:

„Rétt er að láta á það reyna hvort ekki verði það sama upp á teningnum í tilviki aðildar- viðræðna Íslands þannig að aðildarríkin verði tilbúin að taka tillit til sértækra og mikils- verðra hagsmuna Íslands. Niðurstaða um þetta atriði mun þó aðeins fást með því að eiga eiginlegar aðildarviðræður við ESB.“

Þetta er ekki sannfærandi. Það ætti einmitt að vera hægt að fá niðurstöðu í þetta grundvallar- atriði án þess að fara í aðildarviðræður við ESB. Nefndin gæti sparað landsmönnum mikið umstang með því að senda erindi til Brussel og fá úr þessu skorið í eitt skipti fyrir öll.

Eins og fram kemur í gögnum ESB, er markmið aðildarviðræðna ekki að semja um hvernig ESB uppfylli kröfur umsóknarríkis, heldur að semja um hvenær umsóknarríkið uppfyllir allar kröfur og regluverk ESB. Engin gögn hafa komið fram um að Ísland geti samið um varan- legar undanþágur frá til dæmis fiskveiðistefnu ESB. 

Komi ekki fram staðfestingar frá ESB um að varanlegar undanþágur séu í boði, sem væri þá ný stefna af hálfu ESB, verður að teljast villandi að ala á slíkum væntingum meðal kjósenda í aðdraganda þjóðaratkvæðagreiðslunnar. Utanríkismálanefnd verður að sjá til þess að kjósend- ur verði ekki blekktir að þessu leyti.

8. Hagsmunum Íslands er betur borgið utan ESB

Þótt við viljum eiga góð samskipti við Evrópusambandið er ekki þar með sagt að óhætt sé að fela þeim forræði í okkar málum. Hagsmunir Íslands fara ekki nógu vel saman við hagsmuni ESB til þess að við getum treyst því að ákvarðanir og löggjöf þaðan verði ávallt til góðs fyrir Ísland. Ákvarðanir ESB hljóta að taka mið af aðstæðum og hagsmunum þeirra 450 milljón manna sem þar búa, en ekki þeirra 400 þúsund sem búa á Íslandi.

Ísland er umlukið hafi, langt frá aðildarríkjum ESB sem flest eru landlukt. Við höfum aðgang að norðurslóðum, miðin eru auðug af fiski, landið af hreinni orku og víðernum en í ESB er mikill skortur á öllum þessum þáttum. Þjóðartekjur á mann eru mun hærri hér en í ESB og Ísland myndi því greiða mun meira til sambandsins en það fengi til baka. 

Ísland er með fríverslunarsamninga við tugi ríkja og þar á meðal Kína, sem myndu falla niður við inngöngu í ESB. Við aðild færi Ísland inn fyrir tollmúra ESB sem eru hannaðir til að verja iðnaðinn í ESB og ýmsa hagsmuni þar og miðast ekki við okkar hagkerfi. Iðnaðarvörur og bílar myndu í mörgum tilfellum hækka í verði. Kolefnistollur ESB myndi leiða til þess að vörur sem krefjast mikillar orku í framleiðslu verða mun dýrari innan tollmúra ESB en utan. 

Aðildarsinnar og sumir fræðimenn halda því fram að ESB sé samstarf fullvalda ríkja. Gjarnan er spurt hvort Finnland sé þá ekki fullvalda ríki. Það er alls ekki augljóst því Finnland getur ekki gengið úr ESB án gríðarlegs tilkostnaðar. BREXIT sýndi að jafnvel eitt af öflugustu ríkjum heims og með sjálfstæðan gjaldmiðil, átti í fullu fangi með að komast út úr ESB. Embættismenn ESB leyndu ekki þeirri skoðun að útgangan ætti að vera Bretum dýrkeypt og öðrum ríkjum víti til varnaðar.

Guy Verhofstadt, sem fór með Brexit-málefni fyrir Evrópuþingið, sagði í ræðu í Strassborg þann 5. apríl 2017 að það mætti aldrei gerast að ríki sem gengi út fengi betri kjör en ríki sem væri áfram í ESB. Hann taldi að það gæti þýtt endalok Evrópusambandsins og því yrði að gæta þess að Brexit yrði ekki eftirsóknarvert fordæmi fyrir aðra.

Michel Barnier, sem var aðalsamningamaður ESB gagnvart Bretlandi, lét svipuð orð falla á ráðstefnu í Brussel þann 31. ágúst 2017 þegar hann sagði að hann vildi kenna Bretum lexíu um hvað það þýddi að yfirgefa innri markaðinn. Þótt hann hafi síðar reynt að draga úr vigt þessara ummæla, virtust þau lýsa hugarfari sem ríkti hjá fleiri embættismönnum Evrópu- sambandsins. 

Donald Tusk, þáverandi forseti leiðtogaráðs ESB, stýrði fundum leiðtoganna þar sem stefnan í Brexit-viðræðunum var mörkuð. Á blaðamannafundi í febrúar 2019 sagðist hann hafa velt því fyrir sér hvernig sá „sérstaki staður í helvíti“ liti út, sem biði þeirra sem börðust fyrir Brexit án þess að hafa áætlun um hvernig ætti að framkvæma útgönguna á öruggan hátt.

Þarna var Tusk að hengja bakara fyrir smið, því það var auðvitað Evrópusambandið sem hefði átt að setja reglur um hvernig ætti að framkvæma útgöngu á öruggan hátt. 

Auk þessa atriðis með útgönguna hafa málsmetandi hagfræðingar bent á að útganga úr mynt- bandalaginu sé ekki raunhæfur valkostur. Engin ákvæði eru í sáttmálum eða reglum ESB um hvernig aðildarríki myntbandalagsins geti gengið úr því og tekið upp sjálfstæðan gjaldmiðil á ný á öruggan hátt. 

Það er því ljóst að fyrst kostnaður við útgöngu úr ESB er gríðarlegur, þá verða aðildarríkin að sætta sig við þær ákvarðanir sem teknar eru í Brussel. Neitunarvald einstakra ríkja, sem áður var algengara og mikilvægasta tæki fámennra ríkja til að gæta hagsmuna sinna í samstarfinu, hefur með uppfærslum á sáttmálum ESB verið fellt niður á sífellt fleiri málefnasviðum. 

Með inngöngu myndi Ísland því halda fullveldi sínu aðeins að nafninu til en ekki í raun og veru. Ísland yrði auk þess eitt af fámennustu ríkjum ESB og hefði því nær engin áhrif á ákvarðanir ESB. Fyrir Ísland væri útganga enn erfiðari en hún reyndist Bretlandi og sennilega óframkvæmanleg eftir að evra væri tekin upp.

9. Niðurstöður

Tímasetning þjóðaratkvæðagreiðslunnar gengur ekki upp. Þinginu og þjóðinni er skammtaður eins naumur tími og lög leyfa til að fjalla um málið. Engar skýringar hafa komið fram á þeim flýti en hann skerðir mjög möguleika þingsins og kjósenda til að kynna sér málið og taka upplýsta afstöðu.

Orðalag spurningarinnar er villandi. Það gefur kjósendum væntingar um að Ísland sé enn með stöðu umsóknarríkis og því sé hægt að „halda áfram viðræðum“ eins og ekkert hafi í skorist. Einnig gefur það í skyn að sú vinna sem unnin var á árunum 2009-2013 sé enn í fullu gildi.

Sú ríkisstjórn sem sótti um aðild að ESB árið 2009, var bundin af skilyrðum Alþingis, sem gerðu ítarlegar kröfur um samráð á öllum stigum ferlisins og að ríkisstjórnin mátti ekki víkja frá þeim hagsmunum sem raktir voru í nefndaráliti meirihluta utanríkisnefndar um umsóknina. Núverandi ríkisstjórn er ekki bundin á sama hátt, nema það Alþingi sem nú situr setji henni sambærilega fyrirvara og ramma áður en framkvæmd þjóðaratkvæðagreiðslunnar er samþykkt. 

Ríkisstjórnin hefur ekki nægt umboð frá kjósendum til að setja aðild að ESB á dagskrá. Fyrir kosningar voru aðildarviðræður að ESB ekki á dagskrá þeirra flokka sem nú mynda ríkis- stjórn. Flokkur fólksins er andvígur aðild, Samfylkingin ítrekaði að aðild yrði ekki á dagskrá og Viðreisn hafði önnur mál í forgrunni. 

Það er ekki meirihluti fyrir aðild á þinginu. Við þessar aðstæður verður að telja óraunhæft að setja málið á dagskrá.

Talsmenn ESB hafa ítrekað sagt að það sé ekki hægt að fá varanlegar undanþágur frá regluverkinu. Varanlegar undanþágur ganga gegn stefnu ESB og auk þess verður að telja mjög ólíklegt að 27 aðildarríki myndu samþykkja slíkar undanþágur eins og staðan er nú. Þau standa mörg í stappi við framkvæmdastjórn ESB vegna ákvarðana hennar, sem þau telja sum ganga gegn sínum hagsmunum.

Undirritaður telur farsælast að Ísland hafi fullt forræði í eigin málum. Í krafti fullveldisins, auðlindanna og fólksins í landinu hefur tekist að gera lífskjör hér betri en í nær öllum löndum heims. Aðild að Evrópusambandinu felur í sér framsal á löggjafarvaldi, framkvæmdavaldi og dómsvaldi úr landi og til stofnana sem þurfa að taka mið af hagsmunum heildarinnar en ekki þeirra sem hér búa. Sambandið glímir við stór vandamál um þessar mundir og horfur þar eru ekki bjartar. Auk þess er ólíklegt að Ísland gæti gengið aftur úr ESB til að endurheimta fullveldið og engar reglur eru um útgöngu úr myntbandalaginu.

Að lokum vill ég þakka nefndinni fyrir að kalla eftir umsögn minni í þessu máli og er að sjálfsögðu fús til að mæta fyrir nefndina til að svara spurningum. 

Virðingarfyllst, 

Frosti Sigurjónsson

Bókin um ESB er skrifuð af því tilefni að Íslendingar gætu fljótlega þurft að taka af­stöðu til þess hvort innganga í Evrópusambandið sé skynsamleg.

Þetta er ekki bók um kosti og galla aðildar Íslands að ESB, heldur gefur hún greinargóða lýsingu á uppbyggingu sambandsins, stjórn­kerfi þess og þróun til dagsins í dag. Sérstaklega er fjallað um eigin­leika tolla­banda­lags ESB, stefnu þess í landbúnaðar- ogsjávarútvegsmálum og einnig um utanríkismál ESB og myntbanda­lag evrunnar.

Áföll eins og fjármálahrun, Brexit, flóttamannavandi og heims­faraldur, sýna styrkleika og veikleika sambandsins og bókin rekur hvernig ESB gekk að vinna úr þeim.

Í byrjun árs 2026 glímdi Evrópusambandið við stór vandamál sem tekin eru til skoðunar í bókinni, svo sem vaxandi lýðræðishalla, öldrun, versn­andi skulda­stöðu, ófjármagnaða lífeyrissjóði, stríð í Úkraínu, hátt orku­verð og ef­na­hags­samdrátt. Á sama tíma hefur fylgispekt aðildar­ríkjanna við stefnu og ýmsar ákvarðanir ESB minnkað.  

Evrópusambandið er nú á krossgötum. Leiðtogar sumra aðildarríkja og æðstu embættismenn ESB segja nauð­syn­legt að ESB verði að sam­bands­ríki og herveldi til að ráða við aðsteðjandi vandamál og treysta stöðuna í sam­keppni stór­velda í framtíðinni.

Þessi bók er skrifuð fyrir þá sem vilja skilja betur hvernig ESB starfar og hverjar áskoranir þess eru í dag, einskonar rýniskýrsla og skyldu­lesning fyrir þá sem vilja vita „hvað er í pakkanum“.

Hér er hægt að kaupa Bókina um ESB.

Bókin fæst keypt hér á vefnum sem kilja, rafbók og hljóðbók og fyrir stuttu kom hún í bókaverslanir Pennin Eymundsson á höfuðborgarsvæðinu.

Margir hafa haft samband til að hrósa bókinni og færa þakkir fyrir að koma þeim sjónarmiðum á framfæri sem í henni eru. Morgunblaðið minntist á bókina á forsíðu þann 8. desember sl. en í því blaði var viðtal við mig um efnið. Þann 10. var rætt um bókina í ritstjórnargrein:

Loftslagsmálin hafa á örfáum árum orðið eitt stærsta viðfangsefni samfélagsins. Stefnan á kolefnishlutleysi kallar á sífellt umfangsmeiri og kostnaðarsamari aðgerðir í trausti þess að vísindin séu hafin yfir vafa.

Það er staðreynd að jörðin hefur hlýnað og að koltvísýringur hefur aukist. En vísindamenn eru ekki sammála um hversu stór hluti hlýnunarinnar skýrist af náttúrulegum sveiflum, losun manna eða samspili beggja. Loftslag jarðar er flókið kerfi þar sem margir þættir verka saman þar á meðal skýjahula, hafstraumar, mengun og sólvirkni. Koltvísýringur skiptir máli, en er aðeins einn þáttur af mörgum.

Hitamál fjallar um þetta og sögu loftslagsbreytinga, óvissu í mælingum, spár sem hafa brugðist, vafasöm úrræði til að draga úr losun og aukaverkanir íþyngjandi regluverks. Bókin byggir á fjölda rannsókna og heimilda og dregur fram gögn sem vekja spurningar.

Hitamál er bók fyrir þá sem vilja íhuga hvort núverandi stefna í loftslagsmálum sé raunhæf eða hvort kominn sé tími til að huga að öðrum leiðum.

Bókin er í prentun og verður tilbúin til afhendingar 1. desember og á sérstöku tilboði í forsölu. Rafbókin er tilbúin og til afhendingar strax.

Smelltu hér til að fara í Bókabúð FS og panta eða kaupa.

Áður en ég fór að skoða kosti og galla vindorkuvera var ég frekar jákvæður í garð þessar tækni sem sögð var bæði náttúruvæn og hagkvæm. 

En fyrir nokkrum árum fóru að berast fréttir af mikilli og vaxandi óánægju meðal fólks í löndum sem höfðu slæma reynslu af vindorkuverum. Vindorkuverin voru að þeirra mati bæði mengandi og óhagkvæm. 

Hér kemur listi yfir tíu atriði sem mæla gegn vindorkuverum og stjórnvöld þyrftu að vita af, áður en þau móta stefnu varðandi þennan umdeilda orkukost.

Ókostur 1 – Vindorka er ótrygg og gagnast illa

Notendur raforku þurfa fyririrsjáanleika en vindorka er í eðli sínu ófyrirsjáanleg. Samkvæmt athugunum Landsvirkjunar má búast við að vindorkuver í nágrenni Búrfellsvirkjunar muni skila orku 45% af tímanum, sem er vissulega skárra en í mörgum öðrum löndum.   

Erlendis er algengt að gasorkuver séu notuð til að jafna framboðið. Landsvirkjun gæti útvegað allt að 30 MW af jöfnunarafli en það er bara lítið brot af því afli sem þarf ef vindorkuver komast hér á legg í einhverjum mæli. 

Hugmyndir um að framleiða rafeldsneyti með sveiflukenndri vindorku eru óraunhæfar. Kostnaðarverð á hvern lítra rafeldsneytis yrði margfalt hærra en verð á jarðefnaeldsneyti. Þótt rafhlöður hafi lækkað í verði, eru þær allt of dýrar til að jafna orkuframboð frá vindorku í þeim mæli sem þyrfti.

Ókostur 2 – Vindorkuver raska stórum landsvæðum varanlega

Það er ekki rétt að vindorkuver séu afturkræf framkvæmd frá sjónarmiði umhverfisins. Samkvæmt upplýsingum á vef Landsvirkjunar um fyrirhugað Vaðölduver, mun virkjunarsvæðið fyrir 28 túrbínur ná yfir 17 ferkílómetra. Leggja þarf 22 km af vegum sem þurfa að bera þungaflutninga og eru margir metrar á breidd. Við hverja túrbínu verður 3.500 m2 vinnuplan. 

Þetta er gríðarlegt rask og ummerkin standa um aldir þótt líftími orkuversins sé áætlaður aðeins 30 ár. 

Ókostur 3 – Rafmagn verður dýrara

Þótt vindurinn sé ókeypis þá er vindorka ekki ódýr. Vindorkuver geta ekki framleitt nema 45% af tímanum en þau safna kostnaði allan tímann. Bilanir hafa verið tíðar, viðhaldskostnaður hærri og endingin oft töluvert skemmri en þau 25-30 ár sem áætlanir gerðu ráð fyrir. Vindtúrbínur hafa orðið stærri og hagkvæmari en áður, en vegna skamms endingartíma geta vindorkuver ekki enn keppt í verðum við vatnsorkuver sem endast margfalt lengur og hafa mun betri nýtingu. 

Ókostur 4 – Vindorka eykur kostnað í flutningsnetinu

Vindorka kallar á mikla fjárfestingu í flutningsneti og tengivirkjum. En sú flutningsgeta nýtist ekki til fulls nema hluta af tímanum. Þessi óhagkvæmni  leiðir til þess að reikningar fyrir flutning raforku hækka. 

Ókostur 5 – Vindorkuver eru umdeild og kljúfa samfélög

Reynslan frá Noregi, Svíþjóð og víðar er sú að almenningur verður sífellt andvígari vindorku. Fáir njóta beins ávinnings af vindorkuverum en mikill fjöldi verður fyrir tjóni. Tjónið getur komið fram í lækkun eignaverðs í nágrenni vindorkuvera. Kvartað er undan hljóðmengun og flöktandi skuggum. Sjónmengunin nær langt út fyrir virkjanasvæðið enda eru túrbínur oft meira en 200 metrar á hæð. Náttúruunnendur geta átt erfitt með að leiða hjá sér spaða sem snúast í landslaginu eða ljós sem blikka um stjörnubjartar nætur.

Ókostur 6 – Vindorkuver valda samfélaginu kostnaði

Vindorkuver geta ekki rekið sig án styrkja, skattfríðinda og viðskipta með losunarheimildir. Að lokum þarf almenningur að borga reikninginn. Árið 2024 greiddi breska ríkið vindorkuverum 1 milljarð punda til að framleiða ekki orku þegar flutningskerfin gátu ekki annað aflinu og 2,4 milljarða punda í verðbætur. 

Í dag eru orkuver hér á landi að langmestu leiti í samfélagslegri eigu og skila góðum arði. Samkeppni frá vindorkuverum sem að mestu verða í erlendri eigu er líkleg til að draga úr arðsemi Landsvirkjunar.

Þar sem vindorka er sveiflukennd og ófyrirsjáanleg eykst hætta á orkuskorti og rafmagnsleysi í landinu. Tjón samfélagsins af slíkum tilvikum gæti orðið mjög mikið. 

Ókostur 7 – Vindorka hefur neikvæð áhrif á lífríkið

Fuglar sem eiga leið um vindorkuver geta ekki forðast spaða sem fer á yfir 200 km hraða gegnum loftið. Í Noregi drepast 5-10 ernir árlega í sumum vindorkuverum. Framkvæmdir við vindorkuverin raska búsvæðum dýra á mjög stórum svæðum. Spaðar vindtúrbína eru úr plasti og þegar þeir slitna sáldrast örplast og önnur mengandi efni yfir víðerni sem áður voru ómenguð. Í vélarhúsi vindtúrbínu eru hundruð lítra af smurolíu sem skipta þarf um árlega og getur spillt grunnvatni leki hún út í jarðveginn. Brunar geta orðið í vindtúrbínum og þá berast hættuleg eiturefni út í umhverfið. 

Ókostur 8 – Vindorka á forsendum erlendra fyrirtækja

Hingað til hafa virkjanir landsins að langmestu leiti verið sameign landsmanna. Landsvirkjun hefur skilað tugum milljarða í ríkissjóð sem hefði aldrei verið raunin ef fyrirtækið hefði verið í eigu erlendra aðila. Nú er hinsvegar hætt við að megnið af vindorku landsins verði virkjuð af erlendum fyrirtækjum. Verði einhver arður af vindorku mun hann því renna úr landi. Erlend orkuver munu keppa við orkuver landsmanna og draga úr arðsemi þeirra. 

Ókostur 9 – Mikil óvissa um framtíð vindorku

Þar sem vindorka er bæði dýr og ófyrirsjáanleg getur hún ekki keppt við aðra betri orkukosti án verulegs stuðnings frá skattgreiðendum. Sá stuðningur verður nú sífellt óvinsælli meðal kjósenda og gæti að lokum horfið. Orkunotendur vilja ódýra og stöðuga orku. 

Mikill gróska hefur verið í þróun kjarnorkuvera undanfarin ár og þau verða sífellt öruggari og ódýrari kostur. Vindorkuver sem eru að hefja starfsemi á næstu árum gætu því orðið gjaldþrota löngu áður en 25 ára líftíma þeirra er náð. 

Ókostur 10 – Erfitt að tryggja að vindorkuver taki til eftir sig

Ákvæði í leigusamningi vindorkuvers við landeigendur um að orkuverið fjarlægi búnað í lok leigutíma eru orðin tóm nema traustar tryggingar hafi verið lagðar fram. Erlendis má finna fjöldi dæma um að orkuver í einkaeigu hafi látið bilaðar túrbínur grotna niður árum saman og svo farið á hausinn áður en leigutíma lauk og umsamið hreinsunarstarf átti að hefjast . 

Í Bretlandi hafa verið sett lög um að traustar tryggingar um fjármögnun tiltektar skuli liggja fyrir áður en framkvæmdaleyfi er veitt. Slík ákvæði þarf að setja í lög hér, annars gætu landeigendur og sveitarfélög setið uppi með hreinsunarstarf sem kostar gríðarlega fjármuni. 

Löggjafinn þarf að setja lög um vindorkuver sem tryggja að frá upphafi sé til nægt fjármagn sem dugar til að fjarlægja allan búnað og lagfæra landið eins vel og kostur er.

Byggt á erindi sem höfundur flutti á fundi samtakanna Sól til framtíðar, 20 ágúst 2025.

Stóismi er forngrísk og rómversk heimspeki sem boðar stjórn á sjálfum sér og þolgæði til að sigrast á eyðileggjandi tilfinningum.

Stóisminn boðar að dyggðir (visdómur, hugrekki, réttlæti og hófsemi) séu atriði sem leiði til hamingjuríks lífs. Flest annað svo sem auður, heilsa eða orðspor sé hvorki góð né slæm en ekki eftirsóknarverð í sjálfu sér.

Stóistar vilja lifa í samræmi við náttúruna, sem fyrir mennina þýðir að lifa skynsamlega. Skynsemi manna er talin hluti af guðlegri skynsemi eða logos sem stjórnar alheimum.

Stóisminn kennir aðferðir til að hafa stjórn á viðbrögðum við ytri atburðum. Gerður er greinarmunur á því sem hægt er að stjórna (eigin huga og aðgerðum) og ytri atburðum sem ekki er hægt að stjórna. Með þessu móti er hægt að ná yfirvegun í tilfinningum.

Það er ekki markmið stóisma að stefna að tilfinningaleysi heldur að forðast að ýktar tilfinningar raski hugarró.

Stóisminn boðar að viðurkenna og sættast við allt sem gerist, sem það væri nauðsynlegt og gott.

Samkvæmt stóisma eru allir mikilvægur hluti af samfélagi og bræðralagi manna.

Grunnkenning stóisma er að skilja á milli þess sem er í okkar stjórn (aðgerðir okkar, ákvarðanir, dómar, langanir) og þess sem er það ekki (hvað aðrir gera, flestir ytri atburðir). Þessi skilningur hjálpar til við að draga úr áhyggjum og reiði.

Stóismi felur í sér daglega iðkun og íhugun t.d. hverju við getum ráðið og hverju ekki. Einnig að velta fyrir sér hvað sé hið versta sem gæti gerst, til að meta það sem maður hefur og undirbúa sig fyrir mótlæti.

Mælt er með því að skrifa dagbók um eigin hugsanir, markmið og aðgerðir til að meta persónulegar framfarir í átt að dyggðum.

Markmið stóismans er að lifa lífinu í samræmi við hlutverkin sem lífið færir manni (sem foreldri, borgari, vinur o.s.frv.) og gera allt af heilindum og skyldurækni.

Meðal þekktra stóískra heimspekinga má nefna Zeno frá Citium, Epictetus, Seneca og Marcus Aurelius. Skrif þeirra bjóða upp á hagnýt ráð um hvernig á að lifa lífi af dyggð, friði og skynsamlegri gleði þrátt fyrir áskoranir lífsins.

Hér er til fróðleiks stutt samantekt á efni ritsins Um Reiði („De Ira“) eftir rómverska heimspekinginn Seneca sem var uppi árið 4 fyrir Krist til 65 eftir Krist :

Seneca skilgreinir reiði sem hættulegt og órökrétt tilfinningaviðbragð sem stafar af tilfinningu um óréttlæti eða skaða. Hann telur reiði vera „stutt æði“ sem rænir fólk rökhugsun og veldur eyðileggingu, bæði fyrir einstaklinginn og samfélagið.

Seneca segir reiðina vera eyðileggjandi tilfinningu sem leiðir til ógnarverka og grimmdar, sundrungar í samskiptum og samfélagi. Hann minnir á að taumlaus reiði geti auðveldlega leitt til óbætanlegra mistaka.

Seneca boðar að reiði sé hvorki náttúruleg né nauðsynleg. Hún sé ekki nauðsynleg til að leiðrétta óréttlæti. Rökrétt hugsun og skynsemi séu betri verkfæri. Reiði sé ekki hjálpleg við að verja mann sjálfan eða aðra, þar sem hún leiði iðulega til meiri ógnar en gagns.

Fólki ber að greina tilfinningar sínar og taka nægan tíma til að róast áður en það bregst við. Seneca bendir á að reiði stafar oft af því að væntingar fólks til annarra séu óraunhæfar. Með því að iðka sjálfsaga og heimspekilegar hugleiðingar getur fólk tamið sér hugarró. Að líta á óréttlæti sem hluta af lífinu hjálpar einnig fólki að viðhalda andlegu jafnvægi.

Að lokum má nefna að í ritinu Reiði segir Seneca sögur af fólki og goðum sem missa stjórn á sér vegna reiði með slæmum afleiðingum. Seneca líkir reiðinni við sjúkdóm og leggur áherslu á að enginn sé óhultur nema hann temji sér aga. Reiðin sé ekki merki um styrk heldur veikleika og sá sem nær að hemja skap sitt verði sannarlega sterkur og dyggur einstaklingur.

Sænski rafhlöðuframleiðandinn Northvolt, óskaði eftir greiðslustöðvun 21. nóvember.  Northvolt var stofnað 2016 með stórtæk áform um að gera Evrópu samkeppnishæft við Kína í framleiðslu á rafhlöðum. 

Northvolt fékk frá upphafi mikinn meðbyr. Bílaframleiðandinn Volkswagen fjárfesti í upphafi fyrir 1.4 milljarða EUR og BMW pantaði rafhlöður fyrir 2 milljarða EUR, Scania og Volvo studdu við. Evrópski fjárfestingabankinn lánaði 350 m EUR. Goldman Sachs fjárfesti fyrir 860 m EUR. Stjórnmálamenn kepptust við að eigna sér heiðurinn og efasemdaraddir fengu lítinn hljómgrunn.

Fljótlega reis voldug verksmiðja í Svíþjóð og var stefnt að fyrstu afhendingu á rafhlöðum árið 2021. Það ár hermdi Reuters að virði fyrirtækisins væri talið $12 milljarðar og gæti hækkað í $20 milljarða eftir skráningu á markað. Í árslok 2022 náði framleiðslugetan 1 þúsund sellum á viku sem jókst svo í 20 þúsund sellur á viku árið 2023. Þess ber að geta að meðalstór rafmagnsbíll þarf um 5 þúsund sellur. Mögulega þyrfti Northvolt að framleiða 5-7 milljón sellur á viku til að skila hagnaði. Markmiðið var að framleiða 50 þúsund sellur á viku fyrir árslok 2024 en það náðist ekki. Samningur við BMW að verðmæti 2 milljarðar EUR féll niður. 

Eftir stofnun sótti Northvolt árlega aukið fjármagn og styrki. Fyrirtækið lagði ríka áherslu á loftslagsmarkmiðin og fékk hæstu mögulegu einkunn „dökk grænt“ hjá grænum matsfyrirtækjum árið 2023. Í janúar 2024 seldust grænvottuð skuldabréf Northvolt fyrir 5 milljarða USD en 23 bankar komu að útgáfunni, auk NIB og EIB. Í fréttatilkynningu um útgáfuna státar Northvolt af fyrirliggjandi pöntunum upp á $55 milljarða. Þar sem skuldabréfin fóru ekki á almennan markað liggur fjárfestakynningin ekki á lausu, en fróðlegt væri að vita hvað stjórnendur sögðu fjárfestum að væri framundan á þessum tímapunkti. 

Sama ár, í september 2024 sagði fyrirtækið upp 1600 starfsmönnum, hægði á framkvæmdum og frestaði uppbyggingu á viðbótar verksmiðju. Tveim mánuðum síðar óskaði fyrirtækið eftir greiðslustöðvun.  Nú er unnið að því að útvega fjármagn til að bjarga því sem bjargað verður. Ekki er vitað hve mikið fæst upp í kröfur og skuldir, en hluthafar virðast hafa afskrifað hlutabréf um 90%. Auk þegar nefndra fjárfesta höfðu lífeyrissjóðir frá ýmsum löndum fjárfest verulega, auk sjóðastýringafyrirtækja svo sem Black Rock sem fjárfestir fyrir lífeyrissjóði víða um heim m.a. íslenska. Svo er ótalið fjármagn og styrkir frá ríkissjóðum sem studdu við verkefnið frá upphafi. Alls er talið að 10-12 milljarðar Evra hafi runnið til fyrirtækisins frá upphafi. 

Peter Carlsson, forstjóri og stofnandi Northvolt steig til hliðar þegar fyrirtækið sótti um greiðslustöðvun en fregnir herma að hann hafi selt 5% af sínum hlutabréfum fyrir nokkrum árum.

Greiðslustöðvun Northvolt er áfall fyrir sænskt efnahagslíf og eflaust álitshnekkir fyrir þá stjórnmálamenn og fræðimenn sem kepptust við að lofa verkefnið frá fyrsta degi. Þeir fáu sem þorðu að setja fram efasemdir fengu lítinn hljómgrunn. 

Vonandi tekst að bjarga Northvolt en málið vekur margar spurningar. Var búið að leysa tæknileg vandamál áður en afköst voru aukin? Hafði teymið og verkefnið einhverja yfirburði sem gátu veitt Northvolt rafhlöðum forskot á keppinauta sem höfðu margra ára reynslu? Var tryggur aðgangur að hráefnum? Var nægilegt aðhald í kostnaði? 

Gættu fjárfestar nægilega að grundvallarforsendum í áætlunum Northvolt eða skoðuðu þeir bara dökkgræna stimpilinn?

Viðurkennt er að koltvísýringur (CO2) getur fangað ákveðna tíðni varmaútgeislunar sem berst frá jörðinni. Þessi eiginleiki CO2 hefur verið sannreyndur með tilraunum og því ekki vísindalegur vafi um þetta atriði. Það er hinsvegar töluverð óvissa um afleiðingar sívaxandi magns CO2. Til að spá um áhrifin hafa verið þróuð flókin líkön sem eiga að horfa til fjölmargra þátta. Líkönin virðast samt nær öll hafa ofspáð um hlýnun. Kannski vegna þess að líkönin byggja beinlínis á þeirri forsendu að aukið CO2 valdi aukinni hlýnun. Loftslagið er gríðarlega flókið og óreiðukennt kerfi með marga áhrifaþætti svo sem skýjafar, hafstrauma, eldgos, sólvirkni svo fátt sé nefnt. Það verður því að fara varlega í að byggja stórar ákvarðanir á niðurstöðum loftslagslíkana. 

Nýlega hafa birst vísindagreinar þar sem reynt er að svara spurningunni hvort áhrif CO2 í lofthjúpnum séu mettuð. Með mettun er hér átt við að hlutfall CO2 í andrúmslofti verði svo hátt að ekkert af hitaútgeislun jarðar, sem CO2 getur á annað borð fangað, komist út í geim. 

Árið 2020 birtu Wijngaarden og Happer niðurstöður sínar á stærðfræðilegri nálgun á eiginleikum CO2 til að finna þetta hlutfall. (Dependence of Earth’s Thermal Radiation on Five Most Abundant Greenhouse Gases). Niðurstaðan bendir til þess að hlutfall koltvísýrings í lofthjúpnum sé nú þegar margfalt hærra en þarf til að grípa alla útgeislun á því tíðnisviði sem um ræðir. Höfundarnir telja jafnframt að þessar niðurstöður séu í samræmi við mælingar gervitungla á varmaútgeislun jarðar. 

Árið 2024 birtu Kubicki, Kopczyński, Młyńczak niðurstöður tilraunar til að mæla hve hátt hlutfall CO2 þarf í andrúmslofti til að stöðva varmageislun á því tíðnirófi sem CO2 getur fangað. (Climatic consequences of the process of saturation of radiation absorption in gases). Þeir notuðu varmageislagjafa og pípu með andrúmslofti og breyttu magni CO2 í pípunni meðan þeir mældu hve mikið af varmageislun komst í gegn. Niðurstöður þeirra gefa einnig til kynna að núverandi hlutfall CO2 í lofthjúpnum sé verulega hærra en þarf til mettunar. 

Sé það tilfellið að mettun CO2 hafi löngu verið náð, er ljóst að frekari aukning á þessari lofttegund getur ekki leitt til meiri hlýnunar á loftslagi. Þá þarf að endurskoða þá kostnaðarsömu stefnu sem íslensk stjórnvöld hafa tekið upp í loftslagsmálum. Nóg er af öðrum krefjandi viðfangsefnum þar sem ekki ríkir vafi um ávinning. Þar nægir að nefna eflingu innviða, draga úr raunverulegri mengun og efla viðnámsþrótt samfélagsins gegn hvers kyns áföllum, jarðhræringum, plágum og illviðrum.

Engin þjóð er komin lengra en Ísland í orkuskiptum. Á meðan aðrar þjóðir nálgast okkar árangur í því efni ættu stjórnvöld fremur að hlúa að því sem eykur hagsæld, frelsi og öryggi fólksins í landinu. Að lokum má nefna að þótt Ísland næði öllum loftslagsmarkmiðum stjórnvalda á morgun myndu áhrifin á loftslagið vera ómælanlega lítil, alveg óháð því hvort áhrif CO2 eru mettuð eða ekki.

Inngangur
Undirritaður tók, ásamt fleirum, þátt í söfnun undirskrifta þar sem skorað var á forseta Íslands að vísa Icesave III lögunum til þjóðaratkvæðis. Í framhaldi af ákvörðun forsetans um að vísa málinu til þjóðarinnar tók undirritaður einnig þátt í málefnalegri baráttu fyrir því að kjósendur höfnuðu lögunum.

Eftirfarandi ábendingar eru því byggðar á beinni reynslu af ofangreindum verkefnum og eru settar fram í þeirri von að þær geti nýst við að bæta umgjörð þjóðaratkvæðagreiðslna hér á landi.

ÚRBÆTUR VARÐANDI SÖFNUN UNDIRSKRIFTA

1. Ákveða þarf með lögum fresti til undirskriftasöfnunar

Engar reglur eru um hve langan frest kjósendur skuli hafa til að safna undirskriftum til að andmæla lögum. Slík regla virðast vera brýn í ljósi þess að ríkisstjórn Íslands skammtaði aðeins sjö daga til söfnunar undirskrifta í Icesave III. Deila má um hversu lýðræðisleg sú ákvörðun var.
Í Sviss er lögfestur 100 daga frestur áður en ný lög taka gildi. Sá frestur er hugsaður til þess að kjósendur hafi ráðrúm til að bregðast við nýjum lögum og tíma til að safna undirskriftum gegn þeim.
Alþingi gæti sett sér þá vinnureglu að lög taki ekki gildi fyrr en að 60 dögum liðnum frá samþykkt þeirra. Síðar mætti binda sams konar reglu í stjórnarskrá.

2. Setja þarf reglur um framkvæmd undirskriftasöfnunar

Engar reglur eru til um framkvæmd undirskriftasöfnunar, vegna áskorunar til forseta um að neyta málskotsréttar. Slíkar reglur þyrftu meðal annars að taka afstöðu til eftirfarandi: Skulu þátttakendur njóta nafnleyndar?, Hvaða upplýsingar skal skrá?, Hvaða viðurlög skulu vera við því að spilla skráningu? Hvernig skal sannreyna skráningar? Á hvaða formi skal skila undirskriftum til forsetans? Hve lengi skal geyma gögn og hvar? Hverjir mega skoða gögnin?

3. Útvegað sé kerfi til að safna undirskriftum

Aðstandendur kjosum.is þurftu sjálfir að útvega allan búnað og leggja í ómælda vinnu við hönnun og þróun kerfis svo fólk gæti skrifað undir áskorun á netinu. 
Árangur í söfnun undirskrifta ætti ekki að ráðast af því hversu mikla eða litla getu aðstandendur hafa til að hanna og reka slík kerfi, heldur því hve margir kjósendur vilja í raun skrifa undir.
Eðlilegra væri að stjórnvöld myndu útvega staðlað kerfi til að safna undirskriftum á netinu, sem aðstandendur gætu sótt um aðgang að. Bæði InDefence og Kjósum.is geta lagt til góð ráð um hönnun slíks kerfis. Kostnaður við þróun slíks kerfis myndi líklega vera á bilinu 2-3 milljónir en rekstrarkostnaður í framhaldi af því hverfandi.

4. Leiðbeiningar, ráðgjöf, aðstaða og tilkynning til kjósenda

Kjósum.is sótti um en fékk ekki stuðning frá hinu opinbera. Eðlilega byggist söfnun undirskrifta á sjálfboðavinnu en stjórnvöld ættu samt að útvega leiðbeiningar, ráðgjöf, einhverja lágmarksaðstöðu og ekki síst kynna söfnunina almenningi með formlegum hætti.
Hafa má í huga að aðstandendur þurfa að takast á við ríkisstjórn sem hefur fjölda manns í vinnu til að halda sínum málstað á lofti. Þessi aðstöðumunur verður seint jafnaður, en þeim mun mikilvægara að settar verði reglur um einhvern lágmarksstuðning fyrir forvígismenn áskorana.

5. Ákveðum hvað þarf margar undirskriftir

Það eru engar reglur um það hve margar undirskriftir þurfi til að forseti vísi lögum til þjóðaratkvæðis. Það er bagalegt að óvissa sé um þetta atriði.
Forsetinn getur eytt þessari óvissu sjálfur með því að setja sér þá vinnureglu að vísa málum til þjóðarinnar ef t.d. 10% atkvæðabærra manna skora á hann að gera það. Alþingi gæti sömuleiðis sett sér sambærilega reglu. Þótt slík viðmið eigi endanlega heima í stjórnarskrá er ekki nauðsynlegt að bíða eftir endurskoðun hennar til að taka þau í gagnið.

AÐDRAGANDI ÞJÓÐARATKVÆÐAGREIÐSLU OG ÚRBÆTUR

6. Kynningarefni stjórnvalda til kjósenda innihaldi rökin með og móti

Í aðdraganda þjóðaratkvæðis ber innanríkisráðuneyti að dreifa bæklingi með lögunum á öll heimili. Í þetta sinn ákvað Alþingi að ganga lengra og fól ráðuneytinu að útvega einnig í bæklinginn hlutlaust kynningarefni um málið.
Báðar fylkingar ættu að fá að ganga úr skugga um hlutleysi slíks kynningarefnis áður en það er fullfrágengið, og tækifæri til að koma á framfæri athugasemdum. 
Báðar fylkingar eiga að fá hæfilegt svigrúm til að setja fram sín meginrök í rituðu máli og þau rök fylgi kynningarefni stjórnvalda til kjósenda. 
Með þessu móti gætu kjósendur kynnt sér staðreyndir málsins og rökin með og móti og þannig myndað sér upplýsta skoðun.

7. Tryggja þarf kjósendum hæfilegan frest til að mynda sér skoðun

Kjósendur eiga rétt á því að kynna sér málavexti, skoða rökin með og móti og mynda sér upplýsta skoðun. Þetta tekur allt tíma og voru 48 dagar allt of knappur tími í Icesave málinu. Upplýsingabæklingur stjórnvalda kom til dæmis ekki í hús fyrr en fimm dögum fyrir kosningar.
Þrír mánuðir ættu að vera lágmarksfrestur og engin vanþörf á því að binda þann frest í lög til að setja ofurkappi ríkisstjórna skorður. 
Leiðrétta þarf án tafar meinlegt ójafnvægi í lögum 91/2010 um framkvæmd þjóðaratkvæðagreiðslna. Samkvæmt 4. gr. skal halda þjóðaratkvæðagreiðslu innan 2 mánaða hafi forseti beitt málskotsrétti. En hafi þingið sjálft vísað lögum til þjóðarinnar skal halda atkvæðagreiðsluna eftir a.m.k. 3 mánuði, en þó innan árs. Spyrja má hvers vegna kjósendum sé ekki tryggður neinn lágmarks-umhugsunartími þegar forseti vísar til hennar málum? Þjóðin hlýtur að áskilja sér jafn langan tíma til að mynda sér upplýsta skoðun hvort sem þing eða forseti vísa til hennar málum.

8. Gera þarf lágmarkskröfu til fjölmiðla um jafnvægi í miðlun

Fjölmiðlar léku stórt hlutverk í því að upplýsa kjósendur um Icesave III málið. Flestir miðlar tóku afstöðu með eða á móti og hygluðu sínum málstað. Þrátt fyrir það, sáu flestir miðlar sóma sinn í því að loka ekki algerlega á efni frá andstæðingum.
En hvað ef miðlarnir hefðu lokað algerlega á andstæð sjónarmið? Hvað ef þeir hefðu allir haft sömu afstöðu til málsins? Hefðu kjósendur þá getað tekið upplýsta ákvörðun? 
Í nýjum fjölmiðlalögum stendur í 26. gr.: „Fjölmiðlaveitu sem hefur þá yfirlýstu stefnu að beita sér fyrir tilteknum málstað skal vera óskylt að miðla efni sem gengur í berhögg við stefnu miðilsins.“ Ekki verður séð að þetta ákvæði stuðli að auknu jafnvægi í miðlun.
Vald fjölmiðla er mikið og það er sjálfsagt að því valdi fylgi einhver lágmarkskrafa um jafnvægi í miðlun svo lýðræðið verði síður hneppt í fjötra þeirra valdablokka sem stjórna fjölmiðlum. 
Sjá tilmæli Evrópuráðsins um sama efni:
http://www.coe.int/t/dghl/standardsetting/media/doc/cm/rec(1999)015&expmem_EN.asp

9. Auglýsingar og uppruni fjármagns

Pólitískar auglýsingar geta skipt töluverðu máli. Í þetta sinn virtust báðar fylkingar hafa nægan aðgang að fjármagni til að auglýsa. En það má vel sjá fyrir sér baráttu og málefni þar sem aðgangur fylkinga að fjármagni væri mjög ójafn.
Það hlýtur að vera æskilegt að úrslit kosninga ráðist fremur af eðli máls og upplýstri skoðun kjósenda en því hversu greiðan aðgang fylkingar hafa að fjármagni. 
Auglýsingabann er ekki góður kostur, en það mætti setja eitthvert þak á auglýsingamagnið til að draga úr forskoti fjármagnsins.

Uppruni fjármagns getur líka skipt máli. Eðlilegt er að einstaklingar njóti nafnleyndar, en vafasamara að fyrirtæki og samtök sem leggja fram fé njóti nafnleyndar. Eða að þeir aðilar sem leggja fram meira en 500 þúsund, eða meira en 20% njóti ekki nafnleyndar. 
Girða þarf fyrir að erlendir aðilar, t.d. ESB eða Kína, geti tekið beinan og óbeinan þátt í kosningabaráttu og fjármögnun fylkinga hér á landi í aðdraganda kosninga.

10. Það þarf eftirlit með hlutleysi RÚV

Í lögum nr. 6/2007 um Ríkisútvarpið stendur „Gæta skal fyllstu óhlutdrægni í frásögn, túlkun og dagskrárgerð.“ Í lögin vantar hins vegar ákvæði um hvernig eftirliti með óhlutdrægni skuli vera háttað og það eru engin viðurlög við misnotkun á RÚV hvað þetta varðar. Starfsfólki RÚV er í raun gefið algert sjálfdæmi um það hvort það uppfylli kröfur um óhlutdrægni í sínum störfum. Ákvæðið um hlutleysi er því haldlaust.

Margir hafa bent á að umfjöllun RÚV hafi verið hlutdræg í Icesave málinu. Meðal þess sem bent hefur verið á er að: starfsmenn RÚV notuðu iðulega orðið „skuld Íslands“ þegar „kröfur Breta og Hollendinga“ bar á góma. Þegar fræðilegir álitsgjafar voru fengnir til viðtals gleymdist oft að fá einn frá hvorri fylkingu. Það gleymdist einnig að geta þess er álitsgjafar voru hlutdrægir, eða jafnvel á kaupi við að halda fram málstað stjórnvalda. Þess var ekki heldur gætt nægilega að gefa talsmönnum beggja sjónarmiða jafn langan tíma til að tjá sig.

Fyrirbyggja þarf að slík brot á hlutleysisákvæðinu endurtaki sig í öðrum þjóðaratkvæðagreiðslum. Það má gera með því að setja nánari reglur um hvernig RÚV skuli gæta hlutleysis. Einnig þarf að setja reglur um hvernig skuli taka á ábendingum um brot á hlutleysi. Kærufarvegur þarf að vera ljós. Skilgreina þarf einnig viðurlög við brotum á hlutleysi.

Ofangreint áður birt 27.5.2011 og var sent allsherjarnefnd alþingis.